Түркстан уәләятының газеті
Қазақ тіліндегі мерзімді баспасөздің бастауы Түркістан генерал-губернаторының орталығы — Ташкент қаласымен тығыз байланысты. 1870 жылы осы қалада қазақ тіліндегі алғашқы газет жарық көрді. Алғашқы саны «Түркістан уәләятының газеті» деген атпен «Туркестанские ведомости» газетіне қосымша ретінде 1870 жылдың 28 сәуірінде шықты.
Бірінші нөмірде жарияланған мәлімнамада газеттің мақсаты айқын көрсетілді: генерал-губернатордың бұйрық-жарлықтарын көпшілікке жеткізу, жаңа хабарлар мен саудаға қатысты мәліметтер беру, сондай-ақ Ташкентте және өзге шаһарларда болған түрлі оқиғаларды жариялау. Басылым орысша нұсқамен қатар, «сартша» және қазақ оқырманы үшін қазақша шығарылатыны айтылды.
«Түркістан уәләятының газеті»: құрылымы, редакциясы, мазмұны
Әуелде «Түркестанские ведомости» газетіне қосымша ретінде көрсетілгенімен, көп ұзамай басылым өз алдына жеке газет ретінде шыға бастады. Редакторлық қызметті он жылдан астам уақыт Түркістан генерал-губернаторының тілмашы Ш. М. Ибрагимов атқарды.
Редактор туралы қысқаша дерек
- Шаһимардан Мираясович Ибрагимов (1841–1891), ұлты — башқұрт.
- Ш. Уәлихановтың жақын достарының бірі болғаны айтылады.
- Петербург пен Ташкентте тұрып, тілмаштық қызмет атқарған; кейін жоғары шен алған.
- 1881 жылы Қашқарға, кейін араб елдеріне консул болып барған.
Газеттің негізгі бағдарламасы ресми құжаттарды (үкіметтің бұйрық-жарлықтары, сот үкімдері), сауда хабарларын, Ресей мен өзге мемлекеттердегі оқиғаларды, шаруашылық мәселелерін жариялауға құрылды. Сонымен бірге қазақ халқының тарихы, мәдениеті, әдебиеті туралы материалдар да беріліп отырды.
Материалдардың негізгі топтары
Үкімет бұйрықтары, саяси-экономикалық хабарлар, ресми құжаттар.
Хат-хабар, корреспонденциялар, тарихи мақалалар, көркем әдебиет үлгілері.
Жазылу және таралым туралы дерек
1877 жылғы 2 наурыздағы нөмірде қазақ тіліндегі газетті алатын оқырман саны туралы: 240 адам екені көрсетіледі.
Бұл мәлімет сол кезеңдегі қазақ тіліндегі баспасөздің таралым ауқымын шамалауға мүмкіндік береді.
Қазақша бөлімнің жабылуына ықпал еткен жағдай
1882 жылғы 4-нөмірде «Дала генерал-губернаторлығының» құрылып жатқаны, орталығы Омбы қаласы болатыны және оған Ақмола, Семей, Жетісу облыстары қарайтыны жазылды. Осы әкімшілік қайта құру 1883 жылы «Түркістан уәләяты газетінің» қазақша бөлігінің жабылуына себеп болуы мүмкін.
«Дала уәләятының газеті» (1888–1902): екінші кезең
Қазақ тіліндегі екінші газет алғашқы басылым жабылғаннан кейін 5 жыл өткен соң, 1888 жылдың 1 қаңтарынан бастап шыға бастады. Ол жаңадан құрылған Дала генерал-губернаторлығының органы ретінде әкімшілік орталығы Омбы қаласында басылды.
Атауы мен мәртебесінің өзгеруі
- Алғашында Ақмола облыстық ведомостыларына «ерекше қосымша» ретінде шықты.
- 1894 жылдан бастап «Дала уәләятының газеті» атауымен (орысшасы — «Киргизская степная газета») аптасына бір рет дербес шығып тұрды.
- Атауды «Қырдың қазақ газеті» деп өзгерту ұсынысы болғанымен, редакция бұрынғы нұсқаны сақтаған.
Редакция және басылым ісі
Газетті шығарушы әрі бақылаушы — Дала генерал-губернаторы. Басылым Ақмола облыстық ведомостыларының баспаханасында басылып, Қазақстанның көптеген өңіріне тараған.
Редактор ретінде әр кезеңде И. Козлов, К. Михайлов, Г. Абаза қол қойған. Қазақша бөлімін үзбей басқарған, «старший переводчик» міндетін атқарған — Ешмұхамед Абылайханов.
Бағдарлама және шынайы мақсат
1893 жылғы 11 желтоқсанда генерал-губернатор Таубе бекіткен бағдарлама бойынша газет қазақ даласына қатысты жоғарғы биліктің бұйрық-жарлықтарын түсіндіруге, табиғат, тұрмыс, шаруашылық (мал шаруашылығы, егіншілік, айырбас сауда) және мәдени өмір (әдет-ғұрып, өсиет, ертегі, әңгіме, сауаттандыру) туралы деректер таратуға тиіс болды.
Алайда зерттеулерде басылымның негізгі ниеті ағартудан гөрі үкімет жарлықтарын ана тілінде таратып, орындатуды қамтамасыз ету, жергілікті халықты басқаруды жеңілдету, сондай-ақ тілдік ықпалдармен (шағатай, түрік, татар) күресу секілді міндеттермен байланыстырылатыны көрсетіледі.
Екі бөлімді құрылым
Жергілікті әкімдердің қазақтарға қатысты бұйрық-жарлықтары жарияланды.
Ел басқару, егіншілік, отырықшылық, сауда, мәдени хабарлар, көрші ел жаңалықтары берілді.
Таралым туралы дерек
Таралымның толық көлемі белгісіз. Дегенмен бір мәліметте «міндетті жазылушылар» (болыс пен ауыл қызметкерлері) саны 1332 адам болғаны айтылады.
Редакция кейде бекітілген бағдарламадан шығып, халықтың көзін ашатын материалдар жариялап отырғаны да аталады; кейін жабылуына осы жағдай ықпал етуі мүмкін.
Тілдік ерекшеліктері: әліпби, орфография, фонетика
Екі газет те араб әліпбиін қолданды. Бұл жазу жүйесі қазақ тілінің дыбыстық табиғатына толық сәйкес келмеді. Ең айқын қиындық — дауысты дыбыстарды таңбалаудың жеткіліксіздігі.
Дауыстыларды таңбалаудағы түйін
Қазақ тіліндегі 9 дауысты дыбыс бар болғанымен, олар көп жағдайда небәрі 3 таңбамен берілді. Соның салдарынан әртүрлі дауыстылардың бір таңбамен жазылуы сөз мағынасын тануда контекстке тәуелді етті.
Мәтіндерде буын үндестігі сақталғанымен, ерін үндестігі жазуда жиі көрініс берген: болұс, ұлұғ, үйсүн, орұс, бұйрұқ, түсүндүрсе т.б.
Кірме дыбыстар мен әріп алмастыру
Араб әліпбиінде жоқ таңбалар парсы жазуы арқылы толықтырылды (мысалы, п, г, ч). «Дала уәләятының газетінде» п көбіне араб-парсы, орыс тілдерінен енген сөздерде ғана қолданылды: пайда, падша, перевод т.б.
Қазақ сөздерінде мағынаға нұқсан келмейтін жерде п орнына б жазу ұшырасады: көб (көп), табтық (таптық), жазыб (жазып).
Г/К және В дыбысының берілуі
Г орнына к жазылуы жиі кездеседі: кенерал, кубернатор, казета, кимназия т.б. Бұл құбылыс түркі тілдеріндегі г/к айырмасының тарихи әлсіздігімен және кірме сөздер арқылы фонемалық мәннің орнығуымен байланыстырылады.
Екі газеттің материалдарында в фонемасын белгілеуге арнайы таңба қолданылмай, ол көбіне у, б, ф арқылы берілген: уайаннай кубернатор, зауад, фиурал т.б.
Қосымша жалғануы және жазылу тұрақсыздығы
Мәтіндерде дыбыс үндестігі көп жерде еленбей, қосымшалар түбірге үндеспей жалғана берген: көш-белі, уақыт-дан, казит-ді, іс-ден т.б. Сондай-ақ көптік жалғаудың көбіне -лар/-лер нұсқасы жиі қолданылып, -дар/-дер сирек ұшырайды.
Шылаулардың бөлек/бірге жазылуында да тұрақты жүйе байқалмайды: кей қосымшалар бөлек жазыла берсе, да/де, ғой, ақ, соң сияқты шылаулардың сөзбен бірігіп жазылатын тұстары жиі кездеседі. Қазіргі «биыл», «бүгін» сөздері мәтіндерде «бү жыл», «бүкүн» түрінде де жазылған.
Пунктуация: тыныс белгілерінің қалыптасу жолы
Араб жазу дәстүрінде тыныс белгілері ұзақ уақыт бойы бірізді ереже ретінде орнықпағаны белгілі. Сондықтан алғашқы қазақ баспасөзінде де пунктуация өте әлсіз болды.
«Түркістан уәләятының газеті» бетінде тыныс белгілері қолданылмаған. «Дала уәләятының газеті» де алғашқы жылдары осы дәстүрді ұстанып, ойдың аяқталғанын көбіне жаңа жолдан бастау арқылы ғана аңғартқан. 1894 жылдан бастап кей тұстарда сызықша, жұлдызша сияқты шартты таңбалар сирек қолданылды.
1896 жылдан кейінгі жаңалық
1896 жылғы 4 тамыздағы 31-нөмірден бастап газеттің қазақша бөлімінде тыныс белгілерінің «жаңа жүйесі» туралы ресми хабарлама жарияланып, сол жылдың соңына дейін әр нөмірде қайталанып отырған. Бұл бастама газет бетінде пунктуацияны орнықтыруға ықпал етті.
Лексика: үш қабатты сөздік құрам және аударма тәжірибесі
Газет тілінің лексикалық құрамы негізінен үш қабаттан тұрды: қазақтың төл сөздері, араб-парсыдан енген сөздер және орыс тілінен енген сөздер. Редакциялар тіл тазалығын сақтауға ұмтылып, ресми құжаттар орысшадан аударылса да, халық тілінің мүмкіндігін барынша пайдалануға тырысты.
Сәтті табылған баламалар
Кей терминдер түсіндірме-аударма арқылы беріліп, бірқатары әдеби тілде орнықты:
- Век
- жүз жыл
- Иностранный
- бөтен жұрт
- Физический труд
- жай қара жұмыс
- Циркуляр
- жария бұйрық
- Защита
- іс қорғау
Дәл түспеген аудармалар және салдары
Кейде орысша ұғымды міндетті түрде «қазақшалау» талпынысы мағына бұрмалауға әкелген жағдайлар да кездеседі: поезд — ат арба, учитель — молла, профессор — ғұлама, министр — уәзір.
Осындай сәттерде араб-парсы сөздеріне сүйену күшейіп кетуі мүмкін болды. Дегенмен уақыт өте келе «приказ» пен «распоряжение» ұғымдарын «бұйрық» және «жарлық» деп ажыратып аудару сияқты дәлдеу үрдісі қалыптасты.
Мағынасы өзгерген немесе қолданыстан шыққан сөздер
Кей сөздер газеттерде бүгінгі әдеби нормаға қарағанда басқа мағынада жұмсалды. Мысалы, қауым қазіргі «қоғам» ұғымының орнына да, кей жерде «публичная» мағынасында да қолданылған. Бөлме сөзі «отдел/участок» мағынасында беріліп, бүгінгі «бөлім» ұғымына жақын қызмет атқарған.
Ресми іс қағаздарында орыс тілінен енген кейбір сөздер кейін қазақша баламасы орныққан соң қолданыстан шықты: перевод, переводчик, общество, закон, подписка, положение т.б.
Тарихи контекст: тілмаштық, әкімшілік саясат және тілдік ықпал
XIX ғасырдың екінші жартысына дейін мектеп пен медреселерде сабақ берушілердің бір бөлігі татар, башқұрт молдалары болды; патша үкіметі мен қазақтар арасындағы іс қағаздары да көбіне татар тілмаштары арқылы жүргізілді. Ал 1860-жылдардан бастап әкімшілік ислам дініне шектеу қоюмен қатар, жергілікті басқарудағы кадр саясатын өзгертуге кірісті.
Әкімшілік реформалардың ықпалы
1868 жылғы Ереже бойынша қазақтың діни істері Орынбор муфтиінің қарауына алынғаны, молдалардың азаматтық басқармаға бағындырылғаны, бір болысқа бір молдадан артық сайланбауы және мешіт салу, медресе ашу ісіне рұқсаттық тәртіп енгізілгені айтылады.
1883 жылы Оқу министрі граф Толстойдың нұсқауында жергілікті басқаруда татар-башқұрт тілмаштарын «жергілікті қырғыздармен» (сол кездегі ресми атау) алмастыру, сондай-ақ ресми хат алмасуда киргиз тілін орыс әліпбиімен біртіндеп енгізу қажеттігі көрсетілген. Бұл шаралар тілдік ықпалдар тепе-теңдігіне де әсер етті.
Осы ахуалдың ықпалымен «Түркістан уәләяты газетінің» тілінде араб-парсы элементтері салыстырмалы түрде сирек көрінеді; ал «Дала уәләятының газеті» араб-парсы сөздерін көбейтуге ұмтылмағанымен, халық ұғымына сіңіп кеткен бірқатар сөздерді және кей терминдерді аударуда амалсыз қолданған. 1900 жылдарға қарай ресми аудармаларда орыс сөздерінің үлесі азайып, қазақтың төл сөздері көбірек көріне бастағаны байқалады. Бұл — аударма мәдениетінің өсуімен және әдеби тілді қазақтың өз мүмкіндігімен дамытуға деген ұмтылыстың күшеюімен байланысты.