Әлдеқайда ғайыптан ынтызар ғып, Өміріме бір ғажап сәуле берер

Әбу Насыр ибн Мұхаммед Тархан ибн Ұзлағ әл‑Фараби 870 жылы Отырар қаласында қыпшақтың әскери қолбасшысының отбасында дүниеге келген. Бала кезінен ғылымға құштар болып өсті. Оның бағы — сол дәуірдегі Отырарда аса бай кітапхананың болуы еді.

Әл‑Фараби парсы және грек тілдерін меңгеріп, осы тілдердегі ғылыми трактаттарды оқыды. Кәмелеттік жасқа толған соң оқуын жалғастыру үшін жетекші ғылыми орталықтарға аттанады: Шаш (Ташкент), Самарқан, Исфахан, Хамадан және өзге де көптеген қалаларда болады.

Ғылым мен мәдениет дамыған орталықтардың бірі — Халифат астанасы Бағдатта ұзақ уақыт тұрып, білімін тереңдетеді. Осы жерде көптеген көрнекті ғалымдармен танысып, олардың арасында жетекші орынға ие болады. Алайда діни ғұламалардың көреалмаушылығы мен көзқарас қайшылығы салдарынан Бағдаттан кетіп, Хорасанға қоныс аударуға мәжбүр болған.

Өмірінің соңғы жылдарын Алеппо мен Дамаскіде өткізеді.

Әл‑Фараби — энциклопедист ғалым. Ол ғылымның көптеген салаларында елеулі еңбек сіңіріп, математика, астрономия, логика, медицина, жаратылыстану, тіл, риторика, философия бағыттарында жаңа тұжырымдар жасаған.

Өкінішке қарай, оның еңбектерінің едәуір бөлігі біздің заманымызға толық жетпеген.

Әл‑Фараби психология жөніндегі еңбектердің бірқатарының авторы ретінде де танылады. Ол араб тілді халықтар арасында жан туралы ілімдерді жүйелі түрде алғаш талдап, психологиялық терминдерді қалыптастыруға үлес қосты.

Негізгі ой: Білім адамды қуаныш пен бақытқа бөлейді. Дүниені танып-білу арқылы адам оның әсемдігі мен жаратылыс болмысына терең қанығады.

Ғылым-білімді меңгеру, түрлі қолөнер мен кәсіпке қажетті икем-дағдыларды үйрену, сондай-ақ үлгілі моральдық қасиеттерді қалыптастыру қажырлы еңбек, оқу мен тәрбиемен қатар, өзін‑өзі тәрбиелеу және ерік‑жігер арқылы жүзеге асады деген пікір айтады.

Денсаулық туралы ойларында әл‑Фараби: егер тән ауырса, көңілдің күрт түсуі — табиғи құбылыс дейді. Сондықтан алдымен сазды әуеннің әсерімен көңілді сергіту қажет; осының нәтижесінде дене біртіндеп сауыға бастайды деген тұжырым ұсынады.

Әл‑Фарабидің музыка саласындағы мұрасы да айрықша. Ол ән шығаруды, музыкалық аспаптарды жасауды, әуен құрауды ғылыми тұрғыдан талдап, жетілдіруге күш салған.

Ол бірнеше музыкалық аспап жасап шығарған. Солардың ішінде «Қыпшақ» атты аспап та болғаны айтылады. Бұл аспап қазақ, өзбек, қырғыз халықтары арасында кең тараған домбыраға ұқсас болуы мүмкін.

Кей деректерге қарағанда, әл‑Фараби сазгер ретінде бірқатар әндер шығарған; оның әуендері бүгінгі Иран, Ирак, Түркия және басқа да Шығыс елдерінде орындалады деген мәліметтер кездеседі.

Қазақ топырағынан шыққан көзі ашық, көкірегі ояу ойшыл әл‑Фараби еңбектерін көпке ортақ ғылыми тілде жазып, кейінгі ұрпаққа мол мұра қалдырды.

Ұлы ғұламалар Ибн Рушд, Ибн Сина, Омар Хайям, Бируни, Божани және басқа да ойшылдардың көзқарастарының қалыптасуына әл‑Фарабидің ықпалы зор болды. Көптеген ғалымдар өздерін әл‑Фарабидің шәкіртіміз деп есептеген.