Домбыраның басы - екі құлақ бекітілетін жері
Домбыра — шертпелі аспап
Мұғалімнің кіріспе сөзі: Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Бүгін біз «Домбыра дастан» бағыты бойынша «Домбыра — шертпелі аспап» атты тәрбие сағатын өткіземіз. Бұл кездесуде домбыраның шығу тарихына, құрылымына, сондай-ақ ән-күй өнеріндегі айрықша орнына тоқталып, бар білімімізді толықтырамыз.
Ахмет Жұбановтың сөзімен айтқанда:
«Домбыра — көшпелі елдің көне көз шежіресі, көпті көрген қарияның көкірек күйі».
Қазақ музыка мәдениетінде домбыра — ел ішінде кең тараған екі ішекті (кейде үш ішекті), шертіп те, қағып та ойналатын көне аспап.
Домбыраның шығу тарихы туралы аңыз
Домбыраның пайда болуы туралы ел аузында сақталған аңыздардың бірі «Қос ішек» күйімен байланыстырылады.
Ертеде бір аңшы жігіт биік таудың қиясын, қалың қарағайдың арасын тұрақ еткен бұғы-маралды аулап күн көріпті. Бір күні жолы болып, теңбіл марал атып алады. Маралды төменге түсіру үшін ішек-қарнын ақтарып тастап кетеді.
Араға айлар салып, әлгі жерге қайта соққанда, аңшы құлағына ызыңдаған бір дыбыстың келгенін байқайды. Қараса, маралдың ішегін қарға-құзғын іліп әкетіп, қарағай бұтағына қос тін болып керіп тастапты. Жел тербеген сайын ішек ызыңдап, жанға жайлы үн шығарады: бірде уілдеп, бірде сарнап, бірде мұңлы сыңсып жылағандай әсер етеді.
«Мына ішекке тіл бітуге шақ тұр екен», — деп аңшы ішекті алып үйіне қайтады да, ағаштан аспап жасап, оған қос ішек тағып көреді. Тартқан сәтте-ақ қос ішек күмбірлеп, тыңдаған жанның бәрін баурап алады. Сөйтіп, домбыра көптің сүйіп тыңдайтын аспабына айналған деседі.
Сұрақ-жауапқа түрткі
«Қай үйлерде домбыра бар?» деген сұрақ арқылы оқушылардың отбасылық тәжірибесі мен ұлттық құндылыққа жақындығы байқалады.
Домбыраның сыртқы құрылысы
Домбыраның жасалу үлгісі өңірге қарай әртүрлі. Шеберлер қарағай, қайың, жөке, шырша секілді ағаштарды пайдаланған. Төменде домбыраның негізгі бөліктері жинақталып берілді.
Шанақ
Дыбыс кеулеп шығатын іші қуыс кеуде. Өңірге қарай пішіні де өзгереді: оңтүстік пен батыста сопақша не дөңгелек, орталық, шығыс, солтүстікте бұрыштары үшкірлеу болып келеді.
Мойын және перне
Ұзынша мойынға пернелер тағылады. Алғашында 5–7 перне болса, кейін 9-дан 19-ға дейін жеткен.
Бас және құлақ
Домбыраның басы — екі құлақ бекітілетін бөлік. Құлақ арқылы ішек бұрауы келтіріледі (оң бұрау және сол бұрау тәсілдері).
Бет (қақпақ) және дыбыс ойығы
Бет — шанақтың қақпағы, дыбысты сыртқа тарататын бөлік. Дыбыс ойығы — қақпақтағы дөңгелек ойық тесік.
Ішек, тиек және түйме (ілгек)
Ішек бұрын қойдың немесе ешкінің ішегінен иіріліп жасалған. Тиек — қос ішектен дыбыс беретін, ішекті көтеріп тұратын алмалы-салмалы ершік. Түйме (ілгек) — ішекті шанаққа бекітетін бөлік.
Мұғалімнің түйіні: Домбыра құрылысын білу — ұлттық аспапқа деген құрметтің бір көрінісі. Домбыра туралы үнемі ізденіп, көбірек үйрену — әр қазақ баласының парызы.
Домбыраның өнердегі орны
Мұқағали Мақатаевтың жыр жолдары домбыраның рухани мәнін айқын көрсетеді:
«Домбыра, жүрегіммен үндес едің,
Өзіңмен сырласымдай тілдесемін.
Бабамнан қалған мұра сен болмасаң,
Өнердің не екенін білмес едім».
Домбыра халық әндерін сүйемелдеуге, ән айтуға және күй тартуға қолданылады.
Отыру мәдениеті
Домбырамен ән сүйемелдегенде немесе күй тартқанда орындаушының отырысы, қол мен аспаптың орналасуы маңызды. Сабақта тақтадағы сурет арқылы әйел адамдар мен ер адамдардың дұрыс отырысы түсіндіріледі.
Абайдың сөзі де халықтың ән мен күйге жақындығын аңғартады:
«Құлақтан кіріп бойды алар,
Әсем ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар,
Әнді сүйсең менше сүй».
Халқымыз мереке мен қуанышын ән-жырсыз өткізбеген. Сондықтан сабақта ән орындауға да кезек беріледі (мысалы, «Әгугай»).
Күй дәстүрі және ұлы күйшілер
Қазақтың атақты күйшілері — күй алыбы Құрманғазы, оның шәкірті Дина, Дәулеткерей, сондай-ақ Маңғыстау күйшілері Абыл мен Қазанғап — терең тебіреністі күйлерін домбыра арқылы халқына жеткізген. Домбыра күйші-композиторлардың күмбірлеген көмейі, боздаған үні, сұңқылдаған тілі іспетті.
Тыңдалым және талқылау
- Құрманғазының Исатай мен Махамбетке арнаған «Кішкентай» күйін тыңдау.
- Сұрақ: күй жеке домбырамен орындала ма, әлде басқа аспаптар қосыла ма?
- Түсіндіру: бірнеше аспап қосылып орындаса, ол оркестр деп аталады.
Жаңғыру және мүмкіндіктер
Қазіргі таңда оркестрге лайықталып жетілдірілген, 19 пернелі домбыра түрлері бар. Нотаға жазылған көптеген музыкалық шығармаларды осы домбырамен орындауға болады.
Оқушылардың тақпақтары
11-оқушы
Қолыма алсам домбыра,
Жөнелейді жүйткіп тынбай да.
Әсерлі күйдің сазына
Ешқашан құлақ құршы қанбайды —
Домбырамды тыңдасам.
12-оқушы
Өсірген өнерімді Қыдыр бабам,
Үніңнен айналайын, бұзылмаған!
Киелі пернеңе бір қол соқпасам,
Ішектерің жетімсіреп ызыңдаған.
13-оқушы
Ән менен күйді саралап,
Асылын таңдап ойнаймын.
Пернені түгел аралап,
Қос ішекке тіл бітірмей қоймаймын.
14-оқушы
Па, шіркін, шешен домбырам,
Жүйріксің жүлде алғандай!
Бабыңды тауып ойнасам,
Екпінің тау мен тасты жарғандай.
15-оқушы
Домбырам — досым менің, күй аңсаған,
Өзімді, өмірімді қиям саған.
Шағымда шабыттанған, қиялдаған,
Шанағың бар шаттығын құяр маған.
16-оқушы
Бабамның көзімісің?
Дананың сөзімісің?
Жаралған сезім үшін
Мазасыз жүрегімнің өзімісің?
Домбырам, қоңыр қазым, аққуымсың —
Арманым, мұңым, сырым, шаттығымсың!
17-оқушы
Домбыра, сенде мін бар ма?
Мінсіз болсаң — тіл бар ма?
Тіл жоқ деуге бола ма?
Тілден анық үн бар ма?
Домбыраның күші мол,
Көмейінде күй барда!
18-оқушы
Екі ішектің бірін қатты,
Бірін сәл-сәл кем бұра.
Нағыз қазақ — қазақ емес,
Нағыз қазақ — домбыра!
Хор
Домбырасыз сән қайда?
Қорытынды
«Өнер — таусылмас азық, жұтамас байлық», — дейді халық даналығы. Өнер түрі көп болғанымен, домбырамен ән айту мен күй тарту халқымызбен бірге жасап келеді және жасай береді. Сондықтан домбыраны атадан қалған қастерлі мирас ретінде қадірлеп, құрметтеп, төрімізге ілейік.