Наурыз ата
Наурыз мерекесіне арналған сахналық көрініс
Бұл сахналық қойылымға ересек, ортаңғы және кіші топтардың тәрбиеленушілері, сондай-ақ балабақша қызметкерлері қатысады. Залда төрт ауылдың көрінісі қойылады. Әуенмен мерекелік кеңістік жанданып, көрермен Наурыз дәстүрі мен халық даналығына жетелейді.
Қатысушылар
- Ересек, ортаңғы, кіші топ балалары
- Балабақша қызметкерлері
- Наурыз ата, үш би (Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би)
Кеңістік
- Залда төрт ауыл орналасады
- Күймен басталатын салтанатты кіру
- Әр ауылда дәстүрлік рәсімдер мен ойындар көрсетіледі
Күймен басталған кездесу: Наурыз ата және үш би
Күй ойналып, ортаға екі жақтан Наурыз ата мен үш би шығып, кездесіп амандасады. Бұл сәт көріністің өзегіне айналып, көрерменге халықтың шешендік дәстүрін таныстырады.
Диалог өзегі
Наурыз ата
Оу, жолаушылар, жол болсын!
Төле би
Ел жағдайын көріп, елмен, жермен амандасып қайтайық деп шыққанбыз.
Наурыз ата
Дұрыс екен. Уа, халайық! Қазақ бір ауыз сөзбен қуантқан, бір ауыз сөзбен жұбатқан, тентектерін де жолға салған. Аталық өсиетін балаға қалдырған. Қара қылды қақ жарған үш кемеңгер бидің сөзіне құлақ салайық.
Өсиет пен өнеге
Үш бидің сөздері сахнада жеке-жеке айтылып, әрқайсысы бірлік, шындық, әдеп және елге қызмет сияқты құндылықтарды айқындайды.
Төле би (Мағжан)
Уа, халайық, сөз қадірін білсеңіз,
Үй сыртында тайың болса — ерттеулі тұрған атың ғой.
Ел ішінде қарияң болса — жазулы тұрған хатың ғой.
Қазыбек би (Әділет)
Өркенім өссін десең — кекшіл болма,
Кесапаты тиер елге.
Елім өссін десең — өршіл болма,
Өркеніңді өшірерсің.
Аллаһу акбар!
Әйтеке би (Айдос)
Уа, халайық! Көсіле шабар жерім бар,
Ту көтерген елім бар.
Сөз қадірін біліңдер.
Бай болсаң — халқыңа пайдаң тисін.
Өмірлі, ғұмырлы, бақытты болыңдар.
Наурыз атаның ақжарма тілегі
Сіздердің өсиет сөздеріңізді естіп, бір жасап қалдық. Ұлыстың ұлы күні кездескен екенбіз — жаңа күндеріңіз, жаңа жылдарыңыз құтты болсын!
Наурыз туралы таным: ырым, тыйым және табиғат жаңғыруы
Күн мен түн теңелуі
Халық танымында күн мен түн дәл теңелер мезетте көкті жарып, ерекше бір гуіл өтеді дейді. Оны қой ғана сезеді, ал күндіз болса — сол гуілді қойшы байқайды.
«Әз болмай, мәз болмайды»
Наурыздың қасиетті күндері тіршілік атаулының бойына жан бітіп, жаңару басталады деген ұғым бар.
Тыйымдар
Сол күндері тырнақ пен шаш алуға болмайды деген сенім айтылады: адамның жаны тырнақ пен шашқа «ілесіп кетеді» деп түсіндірген.
Әуен ойнап, қонақтар Наурыз тойы қызған Баянауылға жол тартады. Әрі қарай көрініс ауылдан ауылға ауысып, әр мекен өзінің салт-дәстүрін паш етеді.
Баянауыл ауылы: қарсы алу, би және Наурыз көже
Көрініс барысы
- 1 Қонақтарды қарсы алу: шашу шашылып, сәлемдесу жасалады.
- 2 Көктем биі орындалады.
- 3 Наурыз көжеден ауыз тию рәсімі.
- 4 Көже туралы түсінік: әже көжеге не қосылғанын, қалай әзірленгенін әңгімелейді.
Бата
Әйтеке би (Айдос)
Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын,
Қайда барсаң жол болсын!
Ұлыс бақытты болсын,
Төрт түлік ақты болсын.
Ұлыс береке берсін,
Бәле-жала жерге енсін!
Аумин!
«Ауылдың алты ауызы»
Әжелер тобы орындайды.
Ән:
«Ахау керім» (залға бір бала шығады)
Жанқожа батыр ауылы: сүйінші, ат қою және ақ бата
Сүйінші хабар
Бала
Сүйінші, сүйінші! Дүниеге сәби келді, жеңгеміз нәрестелі болды. Дүниеге келген нәрестенің алғашқы тойына Жанқожа батыр ауылы шақырады.
Көрініс барысы
- 1 Қонақтарды қарсы алу.
- 2 Ат қою рәсімі: Наурыз ата ырымдап, құлағына үш рет айтып, азан шақырып есім береді — Нұрперзент. «Алланың нұры жауған перзенті бол!» деп тілек айтады. Аллаһу акбар!
- 3 Дастарханнан дәм татылып, балаға бата беріледі.
Төле бидің батасы (Мағжан)
Атасызға ата бол,
Батасызға бата бол!
Арып-ашқан ғаріптің
Жел жағына жота бол.
Панасызға пана бол,
Кек сақтамас бала бол,
Дос сүйініп, қас сыйлар,
Асу бермес дана бол!
Аумин!
Би
«Дала сазы»
Ойын
«Бес тас» — жастар ептілігін байқату.
Ән шашу
«Жібектің елі» — Машенбаева Әлия.
Бекарыстан би ауылы: бесік той және дәстүр сабақтастығы
Шақыру
Шақырушы: Ағайын-туыс, бауырлар! Бекарыстан би ауылы бесік тойға шақырады.
Жол үстіндегі сұхбат
Наурыз ата
«Шешен сөз бастайды, батыр қол бастайды» дегендей, Төле би, сөздің атасы мен анасын айтыңыз.
Төле би
Сөздің атасы — бірлік, анасы — шындық.
Наурыз ата
Әйтеке би, ағайынды кісілердің өкпесі немен тарайды?
Әйтеке би
Сағынысып көрісумен тарайды.
Бесікке салу рәсімі
Күй ойналып, қонақтар Бекарыстан би ауылына келеді. Ауылдың ақ жаулықты әжесі баланы бесікке салып, ырымдарын жасайды. Келген қонақтарға «бесік сату» дәстүрі көрсетіледі.
Қазыбек бидің батасы
Көтерейік білекті,
Жырға бөлеп жүректі.
Сүйкімді бол, бал бөбек,
Табыла берсін бар керек.
Қайда жүрсең қалықтап,
Қызыр баба қолдасын.
Жақсы жолды таңдарсың.
Ат-баба дәстүрін
Жаңартсын да, жалғасын!
Аумин!
Хор
«Наурызым — мерекем»
Бата
Ауылдың үлкен атасы дастарханға бата береді.
Би және ойын
Қазақ биі. Алтыбақан маңында «Арқан тарту» ойыны ойналады.
Ақтан батыр ауылы: тұсау кесер, тілектер және ойындар
Шақыру
Уа, халайық! Ақтан батыр ауылының тұсау кесер тойына келіңіздер!
Қарсы алу
Ауылдың келіні шашу шашып, қонақтарды қарсы алады. Қонақтармен сәлемдесіп, дастарханға отырғызады.
Тұсау кесер рәсімі
Гүлханыс әже
Қош келдіңіздер, қонақтар! Құтты қонақ келсе, қой егіз табар дегендей, бұл тойымызға халқымыздың үш биі мен Наурыз ата келіп қалыпты. Сондықтан немеремнің тұсауын Наурыз атадай жомарт, билердей шешен болсын деп, Наурыз атаға кестіргім келеді. Наурыз ата, өзіңіз кесіңіз.
Наурыз ата
Тұсауды тоқшылық болсын деп — тоқ ішекпен, көктей көгерсін деп — көк шөппен, адал болсын деп — ала жіппен кескен.
Мен еліне, жеріне, ата-анасына адал болсын деп, ала жіппен кесейін.
Бисмилла, рахман, рахим.
Қаз, қаз балам, қаз балам,
Тақымыңды жаз, балам.
Күрмеуіңді шешейін,
Тұсауыңды кесейін.
Қаз, қаз балам, қаз балам,
Қадам бассаң мәз болам.
Қадамыңа қарайын,
Басқаныңды санайын.
Тақпақтар
Дильназ
Қаз, қаз, қаздаң бас,
1, 2, 3 — аздан бас.
Қаз, қаз бас, құлама,
Құласаң, жылама.
Нұрболат
Қаз, қаз, бөпем, жүре ғой,
Балтырыңды түре ғой.
Тай-құлын боп шаба ғой,
Озып бәйге ала ғой.
Наурыз атаның батасы
Бір үйдің баласы болма,
Көп үйдің санасы бол!
Бір үйдің баласы болма,
Бар үйдің данасы бол!
Қатарыңның алды бол,
Досыңа адал бол!
Ата-анаңа еріп өс,
Тай-құлындай болып өс.
Елдің қамын ойлайтын
Азаматы болып өс!
Аумин!
Ойын
«Бөбектер жарысы» — балалар ходунокпен жарысады.
Ән шашу
«Құстар қайтып келеді» — Марат Роза.
Ойын
«Ақ сүйек»
Ән шашу
«Қанекей, тілім сөйлеші» — Мамбетова Әсел.
Қорытынды реңк: дәстүрдің үзілмес жібі
Қойылым ауыл-ауылдың салты арқылы Наурыздың мәнін ашады: үлкенге құрмет, кішіге ізет, татулық, ақ тілек, бата, ойын мен ән — бәрі бір арнаға тоғысып, көрерменге жылылық пен бірлік сезімін сыйлайды.