Қазақша рефераттар

Сөз таптары орыс

Қазақ тілі бойынша сөз таптарына арналған грамматикалық тапсырмалар

Мұғалімдерге арналған дидактикалық құрал.

Дәйексөз

«Білімге бет бұру – өмір талабы»

Н. Ә. Назарбаев

Бұл әдістемелік құрал қазақ тілі пәні мұғалімдеріне арналған. Ұсынылып отырған материалдың мақсаты — қазақ тілінен сөз таптары тақырыбын өткен кезде оқушыларға жүйелі түрде грамматикалық жаттығулар орындату.

Берілген тапсырмалар оқушылардың танымдық ой-өрісін кеңейтуге бағытталған. Тіл үйренуге қажетті грамматикалық материал сурет пен кесте түрінде ықшам берілген.

Грамматикалық тапсырмалар мәтіндерден іріктеліп алынып, оқулықтағы тапсырмаларға және коммуникативтік жаттығуларға негіз болады. Әрбір тапсырманың соңында суреттермен жұмыс ұсынылады. Сол суреттер арқылы оқушылардың дұрыс оқуын, ойлауын, сөйлеуін және жазуын байқауға болады.

Тілді үйрету — күнделікті, қиын әрі қызықты іс. Сәт сапар, құрметті әріптестер!

Сөз таптары туралы түсінік

Сөз таптары (орысша: части речи) — өздеріне тән лексика-семантикалық, морфологиялық және синтаксистік ортақ белгілеріне қарай қалыптасқан, категориялары бар сөз топтары.

Сөз таптарын сипаттайтын негізгі белгілер

  • Семантикалық бірыңғайлық: белгілі топқа жататын сөздердің мағынасы ортақ болады (мысалы, зат есім — заттық атаулар, етістік — қимыл атаулар).
  • Морфологиялық ортақтық: сөз түрлендіруші грамматикалық категорияларының ұқсастығы.
  • Синтаксистік қызмет: сөйлемде атқаратын қызметінің ұқсастығы.

Ескерту: бұл үш белгі сөз таптарының барлығында бірдей көріне бермейді. Мысалы, зат есім мен етістікте үшеуі де бар, ал одағайда морфологиялық белгі болмайды.

Қазақ тіліндегі сөз таптары (9)

  1. 1.Зат есім
  2. 2.Сын есім
  3. 3.Сан есім
  4. 4.Есімдік
  5. 5.Етістік
  6. 6.Үстеу
  7. 7.Еліктеу сөздер
  8. 8.Шылау
  9. 9.Одағай

Тілдер арасындағы айырмашылықтар

  • Еліктеу сөздер қазақ тілінде жеке сөз табы болса, орыс тілінде көбіне одағайлар құрамында қаралады.
  • Қазақ тілінде предлог жоқ; орыс тіліндегі союз бен частица қазақ тілінде шылау сөз табына біріктіріледі.
  • Толық мағыналы сөздерге: зат есім, сын есім, етістік, үстеу; көмекші сөздерге: шылау және т.б. жатады.

Типологиялық тұрғыдан есімдік пен сан есімді жеке сөз табы ретінде қарастыруға қатысты пікірталастар бар. Дегенмен дәстүрлі грамматикада олар толық мағыналы сөз таптарына жатқызылады.

Тарихи шолу

Сөздерді тапқа бөлу мәселесі өте ертеден бастау алады (Аристотель және басқа грек ғалымдары; үнді ғалымдары Панини, Яска және т.б.). Тіл білімінде сөз таптарын жіктеу мәселесі бүгінге дейін талас тудырып келеді.

Сөз таптары: анықтама

Сөздердің білдіретін мағынасына, түрлену тұлғасына, қойылатын сұрағына және сөйлемде атқаратын қызметіне қарай топталуын сөз таптары деп атайды.

Зат есім

Зат есім — заттың атын білдіріп, кім?, не? сұрақтарына жауап беретін сөздер.

Мысалдар: әке (кім?), оқушы (кім?), әнші (кім?), тау (не?), ауыл (не?), ақыл (не?), құс (не?) және т.б.

Жалпы есім және жалқы есім

Біркелкі заттардың ортақ атауы жалпы есім деп аталады. Ал заттардың ішіндегі бір түрінің өзіне ғана қойылған атауы жалқы есім деп аталады.

Мысалы, кісі, адам — жалпы адам атаулыға ортақ; ал Марат, Анар — нақты бір адамға ғана қойылған ат.

Жалқы есімдер бас әріппен жазылады.

Жалқы есімдер нені қамтиды?

  • Адамның аты-жөні
  • Мемлекет, республика, облыс, аудан, қала, көше атаулары
  • Ұйым, мекеме, зауыт, фабрика атаулары
  • Географиялық атаулар (жер-су)
  • Шығарма атаулары (газет, журнал, кітап, ән, күй, би және т.б.)
  • Мал мен жануарларға қойылған атаулар (Тайбурыл, Құлагер, Құтжол және т.б.)

Туынды зат есімнің жасалуы

Зат есімдер негізгі, туынды және күрделі болып үшке бөлінеді. Туынды зат есімдер жұрнақтар арқылы жасалады.

Мысалдар

  • күй + -ші
  • ел + -дік (зат есімнен)
  • жақсы + -лық (сын есімнен)
  • біл + -ім (етістіктен)
  • аялда + -ма (етістіктен)
  • мақтан + -ыш (етістіктен)
  • парс + -ыл (еліктеу сөзден)
  • қырық + -ы (сан есімнен)

Зат есімдер бірігу, қосарлану, тіркесу арқылы да жасалады. Мұндай сөздер күрделі зат есімдер деп аталады.

Мысалдар

өнеркәсіп, белбеу, ашудас, Көкшетау, Сарысу, аяқ-табақ, азық-түлік, ауыл-аймақ, қант қызылшасы, қызыл отау, Арал теңізі.

Деректі және дерексіз зат есім

Айналадағы заттар мен құбылыстарды тану әртүрлі: кейбірін қолмен ұстап, көзбен көруге болады, ал кейбірін оймен, ақылмен ғана түйсінеміз. Осы ерекшелігіне қарай зат есімдер деректі және дерексіз болып бөлінеді.

Деректі зат есім

Нақтылы тануға болатын, көзге көрінетін әрі қолмен ұстап білуге келетін зат атаулары.

Мысалдар: мектеп, қағаз, ағаш, қалам және т.б.

Дерексіз зат есім

Көзге көрінбегенімен, адамның ойлауы нәтижесінде танылатын ұғым, сезім, қасиет атаулары.

Мысалдар: адамгершілік, ақыл, қуаныш, парасат, сезім және т.б.

Грамматикалық тапсырмалар

Төмендегі тапсырмалар сөз таптарын бекітуге, жалқы және жалпы есімдерді ажыратуға, сондай-ақ мәтінмен жұмыс істеу дағдыларын дамытуға арналған.

Тапсырма №1

Өздерің білетін жалқы есімдерді еске түсіріп, дәптерлеріңе жазыңдар:

  1. 1)Кісі аттары;
  2. 2)Мемлекет, республика, облыс, аудан, қала, ауыл атаулары;
  3. 3)Ұйым, мекеме, зауыт, фабрика, ұжым атаулары;
  4. 4)Жер-су атаулары;
  5. 5)Газет-журнал, кітап, ән, күй және басқа шығарма атаулары;
  6. 6)Жылқыға, сиырға, түйеге, итке және басқа жануарларға қойылатын аттар.

Тапсырма №2

Берілген сөздерді орыс тіліне аударыңдар. Дара зат есімдерді бір бөлек, күрделі зат есімдерді бір бөлек топтап жазыңдар. Сонымен қатар олардың қайсысы жалпы есім, қайсысы жалқы есім екенін ажыратыңдар.

Ақпан, бойтұмар, Жасұлан, қала, Анар, ел, Отан, ата-ана, жайлау, тау, өзен, алтыбақан, көл, бала, әке, туған-туысқан, жұмыс, парта, қалам, кітап, дәптер, ауыл, Айша, Амангелді, Серік, Асқар, жолбарыс, Бекболат.

Тапсырма №3

Жұмбақтарды көшіріп жазып, зат есімдердің астын сызыңдар:

  1. Аспанда бір ана бар,

    Маңы толған балалар.

    (Жауабы: Ай мен жұлдыз)

  2. Ұшып жүрген бірін көрдім,

    Қонғанда ұстап үлгердім.

    (Жауабы: Көбелек)

  3. Басып озып құсты,

    Қанатын қақпай ұшты.

    (Жауабы: Ұшақ)

Тапсырма №4

Төмендегі мәтінді орыс тіліне аударып, жалқы есімдердің астын сызыңдар:

Қазақ балалар әдебиетінің атасы — Ыбырай Алтынсарин. Балалардың көркем әдебиеті Сапарғали Бегалиннен, Өтебай Тұрманжановтан, Сейітжан Омаровтан басталады. Мұзафар Әлімбаев, Бердібек Соқпақбаев, Сансызбай Сарғасқаев, Мұқан Иманжанов, Әнуарбек Дүйсенбаев, Қастек Баянбаев, Сұлтан Қалиев, Әдібай Табылдиев, Марат Қабанбаев және т.б. шығармаларын балалар сүйіп оқиды. «Жыл он екі ай» альманахы, «Мөлдір бұлақ», «Айгөлек» және т.б. журналдардың беттерінде балаларға арналған қызықты шығармалар жарияланады.

Тапсырма №5

Төмендегі сөздерге тиісті -шы, -ші, -тық жұрнақтарын жалғап жазыңдар, жасалу жолын анықтаңдар. Орыс тіліне аударыңдар.

Ән, күй, домбыра, аң, кітапхана, аспаз, құрылыс, дүкен, оқыту, хат, мал, дос, жазу, би, жұмыс, бас, мүсін, балық, жүргізу.

Құрастырушылар

Мекеме

Владимиров орта мектебі

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдері

Авторлар

  • Нұрмағамбетова Алтынай Бейсенбайқызы
  • Нұрғазина Бибігүл Әмірғалиқызы

Материал: «Қазақ тілі бойынша сөз таптарына арналған грамматикалық тапсырмалар».

Ескерту: «жүктеу» бөлімі бұл нұсқада мәтін ретінде ғана берілді.