Бейнелеу өнеріндегі негізгі жанрларды ата
Сабақ тақырыбы: «Тоғысқан екі өнер»
Бұл сабақ өнер түрлерінің өзара байланысын түсіндіріп, сөз, саз және бейнелеу өнерінің бір-бірін қалай толықтыратынын танытуға бағытталған.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Композитор Нағым Меңдіғалиевтің шығармашылығымен таныстыру.
Дамытушылық
Музыкалық сауаттылықты кеңейту, ән-күй тыңдату арқылы музыканы сезінуге баулу.
Тәрбиелік
Өнерге қызығушылықты арттыру, эстетикалық талғамды қалыптастыру.
Сабақ форматы
Түрі
Аралас сабақ.
Әдістері
- Әңгімелеу
- «Галереяға саяхат»
- Венн диаграммасы
- Ой қозғау
Көрнекіліктер мен байланыстар
Көрнекілігі
- Интерактивті тақта, слайдтар
- Күйші және суретшілер портреттері
- Плакаттар, фломастерлер
- Үнтаспа
Пәнаралық байланыс
Бейнелеу өнері және әдебиет.
Сабақ барысы
I. Қызығушылықты ояту
Сабаққа назар аударту және топтық жұмысқа бағыттау.
1) Әндетіп амандасу
Сыныппен бірге қысқа әуен арқылы амандасу.
2) Психологиялық тренинг
Өзіне сенімділік қалыптастыруға арналған қысқа жаттығу:
- «Мен күштімін»
- «Мен мықтымын»
- «Мен өнерлімін»
- «Мен суретшімін»
- «Мен қиындықтың бәрін осылай жеңемін» (бас бармақты көрсету)
3) Топқа бөлу және тапсырмалар
I топ
Сөз бен саз өнерінің байланысын әңгімелеп, плакатқа бейнелеу.
II топ
Сурет пен саз өнерінің байланысы туралы ой айту.
III топ
ХХ ғасырдағы музыка туралы пікір бөлісу.
Оқушылардың жауаптары тыңдалады.
II. Мағынаны тану
Өнердің тоғысуын тарихи және мәдени мысалдар арқылы ашу.
1) Өнер түрлерінің тоғысуы
Кез келген халық мәдениетінде өнердің барлық түрлері өзара байланысып, бірін-бірі толықтырып отыратыны – заңдылық. Қазақ мәдениетінде ғасырлар бойы сөз бен саз өнері қатар дамып, өзара ықпалдасып келді.
XIX ғасырда Абай шығармашылығынан бастап сөз бен саздың дараланып, жеке өнер түрлері ретінде айқындала түсуі байқалды. Осы кезеңнен бастап мәдениетімізде Еуропа дәстүріне ұқсас бағытта жазушылар, ақындар, композиторлар және әртістер айқын көріне бастады. Қазіргі уақытта да ақындар мен сазгерлер бірлесе отырып опера, хорға арналған шығармалар, романстар мен әндер жазып келеді.
Қазақстанда бейнелеу өнері ХХ ғасырдың басында қарқынды дамыды. Тарихи сурет, тұрмыстық жанр, пейзаж, портрет, натюрморт сияқты бағыттар кең өріс алды. Суретшілер орыс және еуропалық мектептерде қалыптасқан бейнелеу тәсілдері мен көркемдік құралдарды қолдана отырып, мазмұн мен рухани негізді қазақтың сөз және саз өнерінің бастауларынан алады.
Тарихи және тұрмыстық полотнолар жыраулық дәстүрге тән эпикалық әрі философиялық тереңдігімен ерекшеленеді. Табиғатпен етене өмір сүрген халықтың дүниетанымы пейзаждан да көрініс табады: кең даланың тынысы толғау күйлерін еске салады, ал тылсым кешкі көріністер халық әндерінің нәзік әуезін сездіреді.
Батырлар тақырыбындағы күйлерге тән жігерлі ырғақ, ат тұяғының дүбірі, шайқас үстіндегі қақтығыс – қылқалам шеберлерінің жұмыстарында да жиі бейнеленеді. Суретші дыбысты тікелей көрсете алмаса да, оның ырғағын, екпінін, қозғалыс динамикасын композиция арқылы жеткізуге ұмтылады. Сондықтан көптеген картиналар қазақ күйінің үндік табиғатымен үндесіп жатады.
Соңғы онжылдықтарда халықтың қолөнеріне қызығушылық арта түсті. Көне әдістерді жаңғырта отырып, шиден, киізден, теріден жасалған жаңа туындылар пайда болды. Сонымен қатар шыны мен фарфордан жасалған бұйымдар мен қуыршақтар да қазақ өнеріндегі тың құбылыс ретінде көріне бастады.
2) «Сен білесің бе?» Бір бейне – үш өнер
Суретші, ақын және композитор бір тақырыпты әр өнер тілінде қалай сомдайды? Бір образдың әртүрлі көркем құрал арқылы берілуін талқылауға болады.
Интерактивті тақтадан туындылар көрсетіледі:
- Омарова — «Қожа Ахмет Яссауи»
- Омарова — «Қорқыт-ата»
- Береговая З. — «Ақын»
- Береговая З. — «Дина Нұрпейісова»
Өнер қанша жаңарса да, суретшілер халық әндері мен күйлерінен нәр алып, ұлттық даналықты жадына сақтап келеді. ХХ ғасырда тек сөз және бейнелеу өнері ғана емес, күй өнері де заман талабына сай жаңаша сипат алды. Жаңа жанрлар пайда болды: симфониялық күй, скрипкаға және фортепианоға арналған күйлер.
Композиторлар күй арқылы техникалық дәуірдің тынысын, жаңа уақыттың қарқынын бейнелеуге талпынды. Ал суретші, ақын, композитордың осындай үндес ізденістері бір образды әр қырынан ашып, өмірді мәнді әрі көркем етуге қызмет етеді. Бұл тыңдаушы мен көрерменнің мәдени талғамын өсіріп, рухани байлығын арттырады.
3) Музыка тыңдайық
Ж. Әубәкірованың орындауында Нағым Меңдіғалиевтің фортепианоға арналған «Домбыра туралы аңыз» шығармасын тыңдау.
Тапсырма: шығарманың сипатын анықтау (көңіл күйі, темпі, динамикасы, бейнелі ойы).
4) «Біліп ал!» Нағым Меңдіғалиев туралы
Нағым Меңдіғалиев Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданында дүниеге келген. Ол — қазақтың алғашқы кәсіби пианистерінің бірі.
Қазақстандағы фортепиано музыкасының дамуы мен жетістіктері Нағым Меңдіғалиевтің есімімен тығыз байланысты. Ол фортепианоға арналған көптеген алғашқы туындылардың авторы.
Композитор 300-ден астам аспаптық пьеса, әндер, романстар және спектакльдерге арналған музыка жазды. Оның концерттік пьесасы «Домбыра туралы аңыз» қазақ фортепианолық музыкасының ең танымал шығармаларының біріне айналды.
5) Дауыс жаттығулары және ән айту
Артикуляция
Legato (легато) — жұмсақ, біртіндеп, байланысқан дыбыстау.
Ән айту
Әр топ тоқсан бойы үйренген әндерді жатқа орындайды.
III. Ой толғаныс
Тақырыпты қорытындылайтын сұрақтар.
- 1. Қазақ мәдениетіндегі сөз бен саз өнері қандай өзгерістерге ұшырады?
- 2. Бейнелеу өнеріндегі негізгі жанрларды ата.
- 3. Халық қолөнерінде қандай жаңалықтар пайда болды?
- 4. Күй өнері қалай жаңғырды?
IV. Бағалау
Оқушылардың жұмысы БИСС технологиясы бойынша бағаланады.
V. Үй тапсырмасы
Өткен тақырыптарды қайталау.