Жыр алыбы ЖамбылКіріспеҚазақ халқы бұл күндері дамудың тарихи жаңа кезеңдеріне аяқ басты
Кіріспе
Қазақ халқы бүгінде дамудың тарихи жаңа кезеңіне аяқ басты. Ғасырлар бойы қалыптасу мен өркендеу жолынан өткен ел 1990-жылдардың басынан бері өз тарихына жаңаша көзқараспен қарай бастады. Бұл — әлемдік өркениет қауымдастығында өз болмысын толық танытуға ұмтылған ұлттық жаңғыру мен жаңару үдерісі.
Осыған байланысты ұлттық әдебиет тарихындағы көрнекті шығармашылық тұлғалардың мұрасын жаңа ұстанымдармен бағалау айрықша маңызды. Қазақ әдебиетінің ұлы ақындарының қатарындағы Жамбыл Жабаев шығармашылығы да бүгінгі және болашақ ұрпақ үшін рухани қазына болып қала береді.
Мәңгілік мұра туралы ой
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев Жамбыл Жабаевтың 150 жылдық мерейтойында ақын мұрасына айрықша баға беріп, Жамбыл арманының адамзаттың арман-аңсарымен астасып жатқанын атап өтті. Осы тұжырым Жамбыл мұрасына жаңаша көзқараспен қарауға, оны қазақ мәдениетінің тұтас дамуы аясында бағалауға жол ашады.
Негізгі түйін
Әрбір ұлттық мәдениетте бүкіл әлемге ортақ құндылыққа айналған есімдер болады. Мұндай тұлғалардың жасампаз еңбегі халықтың өткенін, бүгінін және болашағын бір арнаға тоғыстырып, жалпыадамзаттық рухани өлшемдерді айқындайды.
Ғасырға жуық ғұмыр кешкен, ойы теңіздей терең, табиғаты сұңқардай асқақ, ұлттық сана мен тілдің, рух пен арман-мұраттың қуатын өлеңімен таныта білген Жамбыл — жыр атасы. Ол XX ғасырдың Гомері атанып, халық жадында мәңгілікке орныққан бірегей құбылысқа айналды.
Негізгі бөлім
Өмір жолы
Тұлға
Жамбыл Жабайұлы
Қазақ халық поэзиясының әйгілі тұлғасы, жырау, жыршы
Өмір сүрген жылдары
1846–1945
Ғасырға жуық ғұмыр, халық жадындағы тұтас дәуір
Туған жері
Жамбыл тауының етегі
Қазіргі Жамбыл облысы, 1846 жыл, 28 ақпан
Жамбыл 1846 жылы 28 ақпанда Жапа есімді елге қадірлі адамның отбасында дүниеге келген. Шыққан тегі — Ұлы жүздің Шапырашты тайпасы ішіндегі Екей руы. Әкесі Жапа орта шаруа болған. Жапаның Ұлданай атты әйелінен Тәйті, Жамбыл, Қоман туған.
Өнер ортасы және Жетісу дәстүрі
Жамбыл өсіп-өнген ортада ән-күй, ақындық және жыраулық өнер ерекше биікке көтерілген. М. Әуезов айтыс өнерінің XIX ғасырдан бастап басқа өңірлерде бәсеңдеп, Жетісу мен оңтүстік өлкелерде шоғырлана түсуін тарихи себептермен түсіндіреді: біріншіден, отаршылдықтың өзге аймақтарға ертерек әсер етіп, дәстүрлі қалыпқа нұқсан келтіруі; екіншіден, бұл өңірдегі көне өнерпаздық дәстүрдің XIX ғасырда айрықша өрлеуі.
Сол кезеңде Жетісуға Арқадан Абайдың келуі, Біржан, Шашубай, Балуан Шолақ секілді әнші-ақындардың, Таластан Жалайыр Түбектің, оңтүстіктен Майкөт пен Майлықожаның, Атыраудан Құрманғазының келуі — бәрі де алыстан жаңғырығы жеткен ірі өнер мектебіне деген ықылас пен ұмтылыстың белгісі еді.
Ақындықтың қалыптасуы
Осындай өнер бесігінде тербеліп өскен Жамбылдың ақындық дарыны жастайынан-ақ таныла бастайды. Бозбала шағында айналасын ән мен жырға бөлеп, даңқы көршілес қырғыз еліне дейін тарайды.
Өміріндегі шешуші сәт
Жас Жамбыл Жетісудың дүлдүл ақыны Сүйінбайға жолығып, оның арқалы өнеріне ден қойып, батасын алады.
Бұдан кейін ол жал-құйрығы сүзілген жүйріктей арындап, Айкүміс, Бақтыбай, Сары, Сарбас, Досмағанбет, Шашубай, Құлманбет секілді ақындармен айтысқа түсіп, талай мәрте шоқтығын асырады.
Жамбыл қырғыздың Балық, Тыныбек, Қалығұл, Найманбай, Қатаған, Арыстанбек, Сағымбек сияқты ақын-жырауларымен, манасшыларымен де өнер жарыстырып, қырғыз поэзиясының кең тынысынан тағылым алады. Бұл тәжірибе оның суырыпсалма өнерін одан әрі шыңдай түседі.
Жыраулық қыры
Жамбыл суырыпсалмалықпен қатар жыраулық дәстүрді де терең меңгереді. Ол «Көрғұлы», «Шаһмардан» сияқты жыр-дастандарды апталап, тіпті айлап жырлап, жыршылық қырын айқын танытады.
Осылайша Жамбыл тұлғасы — айтыс, суырыпсалмалық және жыраулық өнер тоғысқан ұлы дәстүрдің заңды жалғасы әрі биік шыңы ретінде көрінеді.
Ескерту
Мәтінде «Толық нұсқасын жүктеу» деген белгі болғанымен, жүктелетін сілтеме берілмегендіктен бұл нұсқада тек ұсынылған мазмұн әдеби өңдеумен қамтылды.