Суық мұз, ыстық жүрек тіркестері қарсы мәндес мағыналы
Абай поэзиясындағы сөз тіркестері
Абай тіліндегі сөз тіркестері тек грамматикалық байланысу үлгілері емес, өлеңнің бейнелілігін күшейтетін, ойды ықшам әрі өткір жеткізетін көркем құрал. Ақын кейде бір ғана тіркес арқылы тұтас мінезді, қоғамдық құбылысты, адам болмысының әлсіз тұстарын дәл басып береді.
«Ит мінез» тіркесінің бейнелілік қызметі
«Өкінішті көп өмір кеткен өтіп» атты өлеңіндегі тіркестердің ішінде ит мінез ерекше әсер береді. Мұны грамматикалық тұрғыдан қабыса байланысқан тіркес деп қана атап өте салуға болар еді, бірақ онда өлең ішіндегі әсерлілік пен бейнелілік көмескіленіп қалар еді.
Өлең жолдары
Арылмас әдет болды күлкішілдік,
Ыржың-қылжың — ит мінез дегендейін.
Ақын бұл тіркеспен адамдар арасындағы мағынасыз бос күлкіні, жеңілтектікті, жарамсақтықты, ашушаңдық пен айқайшылдықты дәл жинақтайды. Сөйтіп, арзан күлкіге қарсы тойтарыс беруде көп сөзді сарп етпей, екі-ақ ауыз сөзбен әрі жағымсыз мінезді әшкерелейді, әрі «ондай болма» деген ишараны ұғындырады.
Неге дәл осы тіркес?
Контекске қарай «мінезсіз», «әдепсіз», «тәрбиесіз» тәрізді мәндес сөздердің бірін қолдануға да болатын еді. Бірақ Абай әдейі тың тіркес жасап, ойды өткірлетуді және өлеңнің бейнелілігін арттыруды мақсат етеді.
«Кірлемеген көңіл» — жастықтың тазалығы
Өлең жолдары
Көрмеген көп дүние көл көрінеді,
Кірлемеген көңілдің ашығында.
[3, 150-бет]
Бұл — Абайға тән дәл де нәзік тіркес. Өмірден беті қайтпаған адамға дүниенің бәрі қызық болып көрінеді, өйткені албырт жастың жүрегі таза, кіршіксіз. Сол кезеңнің табиғатын көрсету үшін ақынға «көрмеген» деген фактіден гөрі, көргенді қабылдайтын ішкі әлемнің тазалығы маңызды: «көрмеген көп дүние» дәл сол «кірлемеген көңілдің» кеңдігімен астасады.
«Арам без» — грамматикадан да бұрын бейне
Өлең жолдары
Шығып кетер, я қалғыр,
Оған ақыл — арам без.
Білімдіден шыққан сөз.
[3, 135-бет]
Арам без — жалғаусыз қабыса байланысқан тіркес. Дегенмен Абай грамматиканы қуып отырған жоқ: оған керегі — бейнелілік. «Арам без» деген ұғымның мал етіндегі қажетсіз түйін екені көпшілікке мәлім; оны кесіп тастауға болады. Ал жақсы ақылдан тағылым алғысы келмейтін жастар бойындағы жаман қулықты қалай «алып тастауға» болады? Ақынның мазасын алатын түйін де — осы. Тіркес, сөйтіп, деректі нәрседен алынған бейне арқылы дерексіз мінезді нақтыландырады.
Қарсы мәндес тіркестер: «суық мұз» және «ыстық жүрек»
Өлең жолдары
Әуелде бір суық мұз — ақыл зерек,
Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек.
[3, 146-бет]
Мұндағы суық мұз бен ыстық жүрек — қарсы мәндес тіркестер. Ақыл — салқынқанды өлшем, адам мінезіндегі артық қимылды, асығыс әрекетті, қате шешімді тежейтін тетік. Ал ыстық жүрек — қайрат пен қайырымдылықтың, мейірімнің белгісі.
Суық мұз — зерек ақыл
Тежем, байып, таразы. Асығыстыққа қарсы тұратын ішкі тәртіп.
Ыстық жүрек
Қайырым, мейірім, кісілік. Тасжүректікке қарсы адамгершілік өлшемі.
Осы екі тіркес бір-бірін толықтырып, адам болмысының тұтас өлшемін ұсынады: зерек ақыл мен ыстық жүрек қатар тұрғанда ғана қаттылық қатігездікке айналмайды, ал мейірім әлсіздік болып көрінбейді. Әсіресе «ыстық жүрек» тіркесі кісілік қасиетті айрықша биіктетіп, мейірімділікті үлгі етеді.