Сабақтың мақсаты. Сабақ барысы
Сабақ туралы мәлімет
- Өңір
- Батыс Қазақстан облысы, Теректі ауданы, Приречное ауылы
- Мектеп
- Приречный жалпы орта білім беретін мектебі
- Пән
- Физика-математика
- Мұғалім
- Алдабергенова Торғай Пралиевна
- Сабақтың тақырыбы
- Реактивті қозғалыс
Сабақтың мақсаты
Реактивті қозғалыс туралы жан-жақты түсінік қалыптастыру және оқушылардың ғылымға қызығушылығын арттыру.
1) Танымдық мақсат
- Физика пәніне қызығушылықты күшейту.
- Сабақтан тыс тапсырмалар арқылы білімді тереңдету, жүйелеу және қорытындылау.
2) Дамытушылық мақсат
- Ой-өрісті кеңейту, шығармашылық қабілетті дамыту.
- Алғырлыққа, тапқырлыққа, батылдыққа тәрбиелеу.
3) Тәрбиелік мақсат
Шығармашылық қабілеті дамыған, елін және жерін сүйетін тұлға тәрбиелеу.
Сабақ форматы
Сабақтың түрі
Дәстүрлі сабақ.
Сабақтың типі
Толықтыру, жинақтау және қорытындылау сабағы.
Көрнекіліктер мен ресурстар
-
Интерактивті тақта
Портреттер, зымыран макеті және слайдтар.
-
Көрініске арналған құралдар
Шар, түтікше, жіп.
-
Оқушы баяндамалары
Поэзия оқу, шағын шығармалар және тақырыптық пікірталас.
Кіріспе: адамзаттың ұшуға ұмтылысы
Адамзат ерте заманнан-ақ аспанға ұшуды армандады. Сол арман қиялдағы ұшатын кілем, ұшатын сыпырғыш сияқты бейнелер арқылы көрініс тапты. Уақыт өте келе авиация пайда болды, ал келесі үлкен міндет — ғарыш кеңістігін игеру — адамзаттың алдына шықты. Бұл жолға асқан кемеңгерлік, дәл есеп, күрделі техника және ерлік қажет болды. Бүгінде осының барлығы тәжірибе жүзінде жүзеге асып отыр.
Циолковскийден басталған ғылыми негіз
Ғарышқа алғашқы ғылыми қадамдар 1857–1935 жылдары өмір сүрген ғалым К.Э. Циолковскийдің еңбектерімен тығыз байланысты. Оның 1903 жылы жарық көрген «Әлемдік кеңістікті реактивті құралдармен зерттеу» атты еңбегінде зымыран көмегімен ғарышты игерудің теориялық негізі дәлелденді.
Негізгі идеялар
- Бірінші ғарыштық жылдамдыққа жеткізетін зымыран құрылысын негіздеу.
- Көпсатылы зымырандардың артықшылығын сипаттау.
- Массасы айнымалы денелер қозғалысының қағидаларын ұсыну.
Циолковскийдің болашаққа бағытталған ойлары кейін К.П. Королевтің басшылығымен нақты іске айналды. 1957 жылы Байқоңыр ғарыш айлағынан алғашқы жасанды Жер серігі ұшырылды. 1961 жылы Ю.А. Гагарин адамзат тарихында тұңғыш рет ғарышқа ұшты. Жыл өткен сайын ғарыш кемелері мен зерттеу бағдарламалары жетілдіріліп, ғарыш зерттеулері ғылым мен өндіріс үшін маңызды нәтижелер бере бастады.
Қазақстан және ғарыш: Байқоңырдың орны
Байқоңыр сияқты ғарыш айлағы бар Қазақстан әлемдегі санаулы ғарыштық мемлекеттердің қатарына жатады. Ғарышқа сапар шегіп, ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысқан қазақ ғарышкерлерінің ішінде Тоқтар Әубәкіров пен Талғат Мұсабаевтың орны ерекше.
Әдеби байланыс
Сабақта Марфуға Айтқожақызының «Қос ғарышкер» өлеңі оқылып, оқушылардың рухани-танымдық қызығушылығы күшейтіледі.
Қос ғарышкер, Тоқтар мен Талғат десем!
Үзілген үмітімді жалғап кетем!
Ақынға да кеңістік, ғарыш керек,
Көз жұмбасаң ерлікке, самғап бекер!
Қос ғарышкер, қос батыр, қос жұлдызым,
Мерейлі етіп тұрсыңдар достың жүзін.
Тағы да озып келсін Талғатым деп,
Аспанның бәйгесіне қостым бүгін!
Жас зерттеушілер дауысы
Оқушылар Т. Әубәкіров туралы «Қаһарман тұлға» тақырыбындағы шығарманы оқып, ғылыми тақырыпты тұлғалық өнегемен ұштастырады.
Мақсат
Отандық ғылым мен ерлік тарихын байланыстыру, өз елінің жетістігіне құрмет қалыптастыру.
Болашаққа бағдар
Ғарышкер ағаларымыздың ізбасарлары да бар. Солардың қатарында Мұхтар Аймаханов пен Айдын Ақанұлы Айымбетов туралы қысқаша баяндама ұсынылады.
Негізгі бөлім: реактивті қозғалысты түсіну
Теорияны нақты әрекетпен бекіту үшін реактивті қозғалыс құбылысын қарапайым модель арқылы түсіндіруге болады. Интерактивті тақтада зымыран макеті көрсетіліп, мұғалім зымыран және көпсатылы зымыран туралы түсінік береді.
Қарапайым зымыран қалай жұмыс істейді?
Зымыран жану камерасы бар, отын толтырылған қабықтан тұрады. Отын жанғанда жоғары температуралы, жоғары қысымды газдар сопло арқылы үлкен жылдамдықпен (шамамен 4 км/с-қа дейін) сыртқа атқылайды. Газдардың сыртқа шығуы зымыранға қарама-қарсы бағытта қозғалыс береді.
Импульстің сақталу заңы
Сыртқы күштерді елемеуге болатын жағдайда «зымыран–газ» жүйесін тұйық жүйе деп алып, импульстің сақталу заңын қолданамыз.
Газдың импульсі: m·v₁, мұнда v₁ — газдың шығу жылдамдығы, m — жанған отын массасы.
Зымыранның (қалған) массасы: M − m, жылдамдығы — v₂.
Импульстердің байланысы: m·v₁ = −(M − m)·v₂
Осыдан: v₂ = − m/(M − m) · v₁
Көпсатылы зымырандардың артықшылығы
Қазіргі зымырандар көбіне көпсатылы болып жасалады. Әр сатының отын қоры, тотықтырғышы және реактивті қозғалтқышы болады. Отын жанып біткен соң, сол саты бөлініп қалады. Бұл келесі сатылар үшін массаны азайтып, отынды үнемдеуге және жылдамдықты арттыруға көмектеседі.
Егер зымыран Жерге қайтып оралуы қажет болса, белгілі бір кезеңде траекторияны өзгерту үшін аппарат бұрылыс маневрін орындайды.
Пысықтау: тәжірибе арқылы түсіну
Оқушылар шардың көмегімен реактивті қозғалысты көрсетеді: шардан ауа сыртқа шыққанда, шар ауа ағынына қарама-қарсы бағытта қозғалады. Бұл — реактивті қозғалыстың ең қарапайым әрі көрнекі моделі.
Талқылау: ғарыш айлағы — пайдасы мен салдары
Ғарыш айлағының пайдасымен қатар экологиялық және әлеуметтік салдары да болуы мүмкін. Осы тақырып «Байқоңыр — мақтаныш па, қасірет пе?» атты баяндама арқылы талқыланып, оқушылардың сыни ойлау дағдысы дамытылады.
Қорытынды және бағалау
- Сабақ бойынша негізгі ұғымдар қайталанып, қорытындыланады.
- Оқушылардың белсенділігі мен жауаптары негізінде білім деңгейі бағаланады.
Үй тапсырмасы
- §21 — оқып, түсінгенін айтып беру.
- 18-жаттығу (1) — есеп шығарып келу.