Математиканың қазақ халқының тұрмыс - тіршілігінде қолданылуы
Математиканың қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіндегі қолданылуы
Қазақ халқының салт-дәстүрі мен мәдени мұрасында тек өнер мен әдет-ғұрып қана емес, табиғатты тануға бағытталған жүйелі ойлау да терең орныққан. Сол мұраның маңызды қабаттарының бірі — жаратылыстану элементтері, соның ішінде математикалық ұғымдар мен тәсілдер.
Гипотеза
Жаратылыстану пәндерінің элементтері қазақ халқының танымдық мұрасы мен мәдениетінде біртұтас түрде қалыптасып, қатар дамыған ілім.
Өзектілігі
Қазақ халқының танымдық мұрасы мен мәдениетінде математиканың маңызын көрсету, сондай-ақ сәулет өнерінде математика мен физиканың қолданылу даналығын айқындау.
Мақсат
Қазақ халқының танымдық мұрасы мен мәдениетінде математика пәнінің маңыздылығын көрсету және сәулет өнеріндегі математикалық ойлаудың қолданылу ерекшеліктерін ашу.
Міндеттер
- Қазақ халқының салт-дәстүрлерімен танысып, математика қолданылатын тұстарға зерттеу жүргізу.
- Ата-бабамыз қолданған бұйымдардың табиғаттағы жүйелілік пен заңдылықтармен байланысын зерттеу.
Зерттеу әдістері
- Жаркент қаласындағы Уәлибай мешітінде сақталған бұйымдарды сипаттап, салыстырмалы талдау жасау.
- Аудандық және мектеп кітапханаларынан дереккөздер жинап, мәліметтерді жүйелеу.
Зерттеу бөлімі
Зерттеу барысында математика ғылымының қазақ халқының күнделікті тіршілігіндегі орны жоғары болғаны қарастырылды. Ұлттық тұрмыстағы есеп жүргізу, өлшеу, салыстыру, пішін мен симметрияны тану сияқты әрекеттер тәжірибелік қажеттіліктен туындап, білім мен дағдыға айналған.
Бізге жеткен салт-дәстүр, әдет-ғұрып және мәдени мұралардың өзінен-ақ халық даналығының тереңдігін көруге болады. Сол мол мұраның кейбір тұстарында жаратылыстану элементтері — әсіресе геометриялық түсініктер — айқын байқалады.
Таным және геометриялық бейнелеу
Қандай да бір құбылысты түсіну үшін адам оны белгілі бір қалыпқа келтіріп, нақты бейнемен сипаттауға ұмтылады. Табиғаттағы нысандардың физикалық кескінін геометриялық денелер арқылы бейнелеу — ойлауды жүйелеудің тиімді тәсілі.
Бұйым болсын, құбылыс болсын, тіпті ғарыштағы алып нысандар мен көзге көрінбейтін ұсақ бөлшектердің өзі белгілі бір пішіндермен сипатталады. Осы тұрғыдан алғанда, геометрия — дүниені танудың әмбебап тілі.
Қарапайым есеп және саусақпен санау жүйелері
Шаруашылық есебін жүргізу үшін қарапайым есептеу білімдерінің негізін білу қажет. Қазақ тәжірибесінде саусақпен санаудың бірнеше тәсілі кең қолданылған: саусақты бүгіп санау немесе жұмылған саусақтарды жазып санау.
12-лік санау: буын арқылы есептеу
Төрт саусақтағы буындар саны — он екі. Бұл тәсіл қайыру-мүшел есебіне, айларды санауға, сондай-ақ тәуліктегі уақыт өлшемдерін шамалап есептеуге ыңғайлы болған.
Әр саусақта үш буын бар, сондықтан төрт саусақ жылдың төрт мезгілімен сәйкестендірілген:
Сұқ саусақ — көктем
Наурыз, сәуір, мамыр
Ортан саусақ — жаз
Маусым, шілде, тамыз
Аты жоқ саусақ — күз
Қыркүйек, қазан, қараша
Шынашақ — қыс
Желтоқсан, қаңтар, ақпан
Қорытындылар
- Ұлттық тұрмыстық бұйымдарды жасауда және бала тәрбиесінде математикалық ойлау кеңінен қолданылғаны байқалды.
- Қазақ халқының танымдық мұрасы мен мәдениеті қазіргі таңда математика пәніне қызығушылықты арттыруға елеулі үлес қоса алады.
Қорытындылай келгенде, біз өмір сүріп отырған әлем тылсым құбылыстарға толы болғанымен, бәрі белгілі бір заңдылыққа бағынады. Сол заңдылықтарды зерттеп, тану және ашу — ұрпақтың маңызды міндеті.
Жұмыстың мазмұны
Кіріспе бөлімі
- Зерттеудің бағыты мен негіздемесі
I тарау
- Жұмыстың мақсаты мен міндеттері
- Зерттеудің жаңалығы
II тарау
- Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде математиканы қолдану
- Ұлттық тұрмыстық бұйымдар жасалуында және бала тәрбиесінде математиканы кең қолдану