Алпамыс батыр жырының жалпы мазмұны жайлы сұрау
Сабақтың тақырыбы
«Алпамыс батыр» жырындағы кейіпкерлер
Білімділік
Жырдың мазмұны мен идеясын меңгерту; Алпамыс бейнесі халықтың алып қуатының, қажымас қайратының, сарқылмас күшінің көрінісі екенін дәлелдеу.
Дамытушылық
Топтық жұмыс арқылы Алпамысқа тән қасиеттерді талдап-саралату; көркем сөйлеу мен шығармашылық жазылым дағдыларын дамыту.
Тәрбиелік
Оқушыларды адамгершілікке, батырлыққа баулу; Отанын, туған елін сүюге және құрметтеуге тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Талдау сабағы.
Жабдықталуы мен көрнекілігі
- «Алпамыс батыр» бейнесі салынған плакат
- Нақыл сөздер жазылған плакаттар
- Магнитофон, кассета, сыбызғы
- Ақ қағаздар, маркерлер
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Кезекшінің мәлімдемесі.
2) Үй тапсырмасын сұрау
- «Алпамыс батыр» жырының жалпы мазмұнын айтқызу.
- Сұрақ-жауап арқылы білімдерін тексеру.
3) Жаңа сабақ: Алпамыс батыр және жыр кейіпкерлері
Қазақ елі өз арманындағы ердің, батырдың тұлғасын бір Алпамысқа жинақтап сомдаған. Алпамыстың бар күш-қуаты ел қорғауға, Отан мүддесіне арналады. Ол ата-анасының ұзақ тілеп, зарыға күткен перзенті болып дүниеге келіп, ерекше қуат иесі ретінде өседі.
Алпамыстың ерлік жолы
- Алғашқы ерлігі — Гүлбаршынды іздеп шыққан сапарында көрінеді. Сарыбай ауылын қоршаған қалмаққа қарсы шабуыл жасап, сүйгені үшін ештеңеден тайынбайтын ер екенін танытады.
- Гүлбаршынды еліне алып келгенде, жұртын Тайшық хан шауып, мал-мүлкін олжалап кеткенін көреді. Тайшықтың Алпамыстың келерін түс арқылы сезіп абыржуы — батырдың даңқының алысқа кеткенін аңғартады.
- Аңғалдықпен Тайшық жіберген мыстан кемпірдің сөзіне еріп, арақ ішіп, қапыда жау қолына түседі. Осы тұста Алпамыстың төзімі мен рух мықтылығы айрықша айқындалады.
Зындандағы сынақ және серіктер көмегі
Зынданда жатқан Алпамысқа Тайшық ханның қызы Қаракөзайым ғашық болады. Қаракөзайымның көмегі және қойшы Кейқуаттың сырнай тартудағы өнері арқылы Алпамыс бостандыққа шығады.
Туған еліне оралғанда қорлық көріп жүрген ата-анасын, қарындасын көріп, жүрегі езіліп, егілгені — оның тек күш иесі ғана емес, адамдық қасиеті биік, нәзік жүректі жан екенін көрсетеді.
Жырдың негізгі идеясы
Жырда батырлық — елге қызмет ету, адалдық — сертке беріктік, ал зұлымдық — ішкі алауыздық пен аярлықтың көрінісі ретінде беріледі. Кейіпкерлер жүйесі осы ұғымдарды айқындап, Алпамыс бейнесін халық идеалы деңгейіне көтереді.
Кейіпкерлер галереясы: мінез бен мағына
Гүлбаршын — Алпамысты шын сүйетін, ата салтын қадірлейтін, ар-ұят пен адалдықтың символы. Қараман «әкетем» дегенде де, Ұлтанға зорлықпен телінбек болғанда да көнбейді. Ол — жарына өмірін арнаған адал жар бейнесі.
Байшұбар — тек көлік емес, батырдың серігі, ерге лайық тұлпар. Мыстанның арам ниетін сезіп мінгізбейді; Тайшық хан қанша қинаса да, жатқа бас имей, ешкімді жанына жолатпайды.
Қараман — Алпамыспен майданда жолыққан, ерлікті бағалайтын батыр. Достыққа адалдығын танытып, сол жолда үлкен құрбандыққа да барады. Бұл кейіпкер арқылы жырда «ерлік — достықты танытар өлшем» деген ой айқындалады.
Кейқуат — қарапайым қойшы бола тұра, Алпамыстың ер екенін танып, қиын сәтте қолдау көрсетеді. Әділдікке жақ кейіпкер ретінде ақыры ел басқару дәрежесіне көтеріледі.
Қаракөзайым — Алпамысқа ғашық болған, жаулықтан гөрі махаббатты биік қойған сұлу қыз. Ол таңдауы үшін тәуекелге барып, батырға көмектеседі.
Ұлтан — жырдағы ерекше зұлым бейне, «іштен шыққан жау». Ол бар жауыздығын сыртқы дұшпанға емес, өз жұртына жұмсайды: Байбөріні қорлап, Құлтайды малға жұмсап, Алпамыстың ұлы Жәдігерді кісендеп қозы бақтырып, Аналықты күң етіп, Гүлбаршынды күшпен алмақ болады.
Мыстан кемпір — аярлық пен жамандықтың жинақталған тұлғасы. Жыршы оны жерітіп суреттейді: қабағы тырысқан, көрінгенмен ұрысқан, тізесіне шекпені жетпеген, басынан жаманшылық кетпеген. Ол Алпамысты күшпен емес, тәтті сөзбен алдап қолға түсіреді, бірақ ақыры жазасыз қалмайды.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Алпамыс бейнесі халық идеалы ретінде қандай қырларымен танылады?
- Гүлбаршынның таңдауы жырдағы қандай моральдық өлшемдерді ашады?
- Ұлтан бейнесі арқылы жыр қандай қоғамдық ой айтады?
- Қаракөзайым мен Кейқуат әрекеттерінің маңызы неде?
Үй тапсырмасы
«Туады ерлер ел үшін» тақырыбына ой-толғау жазу.
Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен талдау жұмыстары негізінде білімін бағалау.