Тамақтану тәртібі

8–10-сыныптарға арналған «Технология» пәні: күнделікті жоспар (нұсқаулық)

Пән / Сынып

Технология, 8-сынып

Сабақ

№1 (аралас сабақ)

Бағыт

Тамақ дайындау технологиясы және тамақтану мәдениеті

Сабақтың тақырыбы

Негізгі мазмұн

Тамақ дайындау технологиясы.
Қауіпсіздік ережелері және санитарлық-гигиеналық талаптар.
Тамақтану физиологиясы және тамақтану мәдениеті.
Тағам арқылы жұғатын аурулардың алдын алу шаралары.
Қазақтың ұлттық тағамдарының ерекшелігі мен құндылығы.

Пәнаралық байланыс

«Экономика негіздері және қаржы сауаттылығы»: мақсаттары мен міндеттері.
Тұрмыстық жоспарлау: мәзір құру, шығынды есептеу, үнемділік.

Сабақтың мақсаты

Білімдік

7-сыныпта өткен «тамақ әзірлеу технологиясы» бөлімін шолып, жаңа тақырыпты меңгерту.
Қауіпсіздік ережелері мен санитарлық-гигиеналық талаптарды қайталап, нұсқама (инструктаж) жүргізу.
Тамақтану физиологиясы, пайдалы тағамдар және тағамнан уланудың алдын алу туралы түсінік қалыптастыру.

Тәрбиелік және дамытушылық

Қазақтың ұлттық тағамдарына құрметпен қарауға, қонақжай дәстүрді қадірлеуге тәрбиелеу.
Ұқыптылыққа, еңбексүйгіштікке, жауапкершілікке баулу.
Шығармашылық қабілеттері мен экономикалық сауаттылықты дамыту.
Оқушылардың бойында ұлттық сезімді қалыптастыру, ұлттық тағамдардың қасиетін ұғындыру.

Сабақтың түрі, әдісі және көрнекілігі

Сабақтың түрі

Аралас.

Әдістері

Түсіндірмелі-көрнекілік.
Ассоциация стратегиялары (СТО элементтері).
Әңгімелесу, сұхбаттасу.
Жаңа білімді меңгерту.

Көрнекілігі

Қауіпсіздік ережелері және санитарлық талаптар бойынша жаднама.
Суреттер, қосымша теориялық мәліметтер.
Журнал, бекіту сұрақтары, қысқа лекция материалдары.

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

Оқушыларды түгендеу.
Қауіпсіздік ережелері мен санитарлық-гигиеналық талаптарды қайталау, нұсқама жүргізу.

2) Өткенді қайталау

Оқушыларға сұрақтар қойылады; жауаптары флипчартқа жазылып, түсініктері ауызша талқыланады.

3) Жаңа сабақ

Сабақтың тақырыбы мен мақсаты хабарланады. Негізгі бөлім: тамақтану мәдениеті, тамақтану тәртібі, негізгі ережелер және тамақтану процесінің принциптері.

Тамақтану мәдениеті

Неліктен маңызды?

Балалар мен жасөспірімдердің дұрыс тамақтануы денсаулықты нығайтып, дене және ой қабілетінің дамуына жағдай жасайды, оқу мен еңбек өнімділігін арттырады. Ал тамақтану жеткіліксіз немесе дұрыс ұйымдастырылмаса, зат алмасу бұзылып, ағзаның жұқпалы ауруларға және сыртқы орта әсерлеріне төзімділігі төмендейді.

Негізгі ұғым

Тамақтану тәртібі — ас қабылдауды белгілі уақытқа бағындыру, ас мөлшері мен мәзірін жоспарлы түрде сақтау.

Тамақтану сауаттылығының 5 негізі

Тамақ құрамында негізгі қоректік заттардың болуы: нәруыз, май, көмірсу.
Рационда қосымша заттардың болуы: витаминдер, микроэлементтер.
Тағам құндылығы адамның жасына, денсаулық жағдайына және климатқа сай болуы.
Тәулік бойынша тамақтану режимін сақтау.
Санитарлық-гигиеналық нормаларды сақтау.

Тәбет және тамақ қабылдау мәдениеті

Тәбет — ас қабылдауға итермелейтін физиологиялық құбылыс. Оған тамақтың уақыты, түрі, дәмі, иісі, қоспалар және адамның көңіл күйі әсер етеді.

Әдеттер тәбетке ықпал етеді: шылым, кофе, қою шай және алкоголь тәбетті «ашуы» мүмкін. Дегенмен бұл әдеттер денсаулыққа зиян, сондықтан олардан аулақ болған дұрыс.

Тамақтанудың негізгі ережелері

Мөлшер және қанағат

Тойып, шектен тыс тамақтануға болмайды; мөлшер, сапа, қабылдау кестесі және гигиена сақталуы тиіс.
Көп дереккөздерде асқазанның «толық толмауы» ас қорытуға жеңілдік беретіні айтылады.
Тәбет жоқ кезде тамақ ішуді әдетке айналдырмаңыз.

Рацион және әртүрлілік

Тағам құнарлы болуы керек: нәруыз, май, витаминдер, минералдарға бай өнімдерге басымдық беріңіз.
Тәуліктік ас мәзірі әртүрлі болғаны жөн.
Қажет болса, дәрігер-диетолог кеңесіне жүгіну пайдалы.

Тамақтану режимі: негізгі принциптер

1) Кесте белгілеу

Ас қабылдауды тәуліктік тұрақты уақытпен жоспарлау — режимнің өзегі.

2) Жиілігі

Тәулігіне 1–2 рет тамақтану ұсынылмайды. Әдетте күніне 3–4 рет, белгілі мөлшермен тамақтанған дұрыс.

3) Аралық

Асқазан шамамен 4 сағатта босайды. Сондықтан тамақтану аралығы 3–3,5 сағаттан кем, 4–4,5 сағаттан ұзақ болмауы керек. Үзіліс тым ұзақ болса, қатты ашығу пайда болып, артық жеуге әкеледі.

Калориялық қажеттілік (тәулігіне)

Топ	Калория (ккал)
11–13 жас аралығы	2850
14–17 жас ұл балалар	3150
14–17 жас қыз балалар	2750
Студент жастар	3300
Студент қыздар	2800
Спортпен шұғылданатын әйелдер	3500–4000
Спортпен шұғылданатын ерлер	4500–5000
Қарт әйелдер	2000
Егде ер адамдар	2200

Ескерту: Бұл көрсеткіштер жалпы бағдар ретінде берілген; жеке қажеттілік денсаулық жағдайына, белсенділік деңгейіне және өмір салтына байланысты өзгереді.

Оқушыларға арналған үлгілік тамақтану тәртібі

1-ауысым

Үйдегі таңғы ас: 07:30–08:00
Мектептегі ыстық таңғы ас: 10:00–11:00
Түскі ас (үйде немесе мектепте): 12:00–13:00
Үйдегі кешкі ас: 19:00–19:30

2-ауысым

Үйдегі таңғы ас: 08:00–08:30
Үйдегі түскі ас (мектепке шығар алдында): 12:30–13:00
Мектептегі ыстық тамақ: 16:00–16:30
Үйдегі кешкі ас: 19:30–20:00

Қышқылды-сілтілік теңгерім: ғылыми негіздеме және 4 ереже

Қышқылдататын, сілтілендіретін және қышқыл өнімдерді дұрыс арақатынаста қолдану — ас мәзірін құрудың маңызды қағидаларының бірі. Төмендегі ережелер теңгерімді сақтауға көмектеседі.

1-ереже

Ас мәзірі ешқашан тек қышқылдататын тағамдардан тұрмауы керек. Міндетті түрде сілтілендіретін құрамдастар қосыңыз. Мысалы, ет пен макарон/балық пен күріштің қасына салат немесе шикі және пісірілген көкөністерді енгізу маңызды.

2-ереже

Ас қабылдауда сілтілендіретін азық-түліктердің үлесі қышқылдататындарға қарағанда көбірек болуы тиіс. Бұл қышқылды ішек пен тіндерде бейтараптандыруға көмектесіп, ағзаның ішкі қорларын шамадан тыс жұмсауға жол бермейді.

3-ереже

Егер ағзада қышқылдану күшейіп, зат алмасу бұзылса, сілтілендіретін азықтардың үлесін арттыру қажет.

4-ереже

Тек сілтілендіретін көкөністерден тұратын диета қысқа мерзімге (1–2 апта) қолданылуы мүмкін, бірақ ұзақ уақыт сақтауға болмайды. Өйткені мұндай режимде ағзаға ақуыз жеткіліксіз болуы ықтимал. Бұл тәсіл тек қышқылдану үдерісі асқынып, соған байланысты жағдайлар күшейгенде ғана орынды.