Қазақтың ұлттық ойындары
Қазақтың ұлттық ойындары
Мақсаты
- Ұлттық ойындардың халқымыздың аса құнды мәдени игілігі екенін оқушыларға түсіндіру.
- Ойынға зер салып, ой жүгірте қарағанда, одан мәні терең мағыналы іс-әрекеттер туындайтынын көрсету; ұлттық ойындардың ел өмірімен тығыз байланысын ұғындыру.
- Өлең-жырларда ойынның тәрбие құралы ретінде танылғанын негізге ала отырып, оқушылардың ақыл-ойының толысуына, жетілуіне ықпал ету.
Жоспар
- 1 Ұйымдастыру бөлімі.
- 2 Ұлттық ойындар жөнінде қысқаша мағлұмат.
- 3 Ойын түрлерін ойнату.
- 4 Қорытындылау: сұрақ-жауап және ойын ойнау.
Ұлттық ойын — мәдени мұра және өмір айнасы
Халқымыздың тарихы мен мәдени мұралары сан алуан. Сол байлықтың ішіндегі ең құнды игіліктердің бірі — ұлттық ойындар. Қазақтың көне жырлары мен эпостарын, лиро-эпостарын назарға алсақ, олардың өн бойынан ұлттық ойындар мен әдет-ғұрып, салт-дәстүрдің сан түрлі көріністерін кездестіреміз.
Ұлттық ойындар осылайша атадан балаға, үлкеннен кішіге мұра болып жалғасып, халықтың дәстүрлі шаруашылығының, мәдениетінің, өнері мен тұрмыс-тіршілігінің жиынтық бейнесіне айналды.
Тәрбиелік мәні
Дене шынықтыру
Ойын баланың дене күш-қуатын арттырып, шапшаңдыққа, ептілікке, дәлдікке баулиды.
Ақыл-ой дамуы
Ойын тек қимылға емес, ойға да жетелейді: логикалық ойлау мен пайымдауды, шешім қабылдауды қалыптастырады.
Манашыұлы Тұяқпай жырында: «Балалармен ойнайды, Ойнап жүріп ол бала. Кеудеге ақыл ойлайды» деп сипаттайды.
Мереке, салт және ойынның сабақтастығы
Қазақ халқы ойынға бай болғанымен, көптеген ойын түрлері ауыздан-ауызға тарағандықтан, уақыт өте кейбірі ұмытылып та қалды. Дегенмен халықтың өршіл ой-арманы мен тәрбиелік мақсатынан жаңылтпаш, жұмбақ, мақал-мәтел, нақыл сөздер, балалар ертегілері, сондай-ақ ойын-сауық жоралғылары дүниеге келді.
Күзгі, қысқы шаруашылық табысты аяқталғаннан кейін, аңшылық сәтті біткен соң немесе ел сыртқы жаудан қорғанып, жеңіске жеткенде, ас бергенде — халық мереке өткізіп, ойын-сауық ұйымдастырған. Мұндай жиындар алдын ала жарияланып, қатысушылар әртүрлі ойынға алдын ала дайындалып келген.
Қыз ұзату мен келін түсіру дәстүрлерімен байланысты ойын-сауық түрлері де қалыптасқан: қыз ұзату тойында жар-жар, келін түсіру тойында беташар айтылған.
Спорттық ойындар және қоғамдық өмір
Қазақтың ұлттық ойындары спорттық сипатымен қатар, үлкен тәрбиелік маңызға ие. Үлкен мерекелерде халық Көкпар, Қазақша күрес, Теңге алу, Қыз қуу, Алтын қабақ ату, Жамбы ату сияқты ойындарды кеңінен өткізген.
Көпшілік қатысатын ойындардың қатарында әскери мәні бар спорттық сайыстар — ат жарыс, топтасып аң ұстау сияқты түрлер де болған. Ұлттық ойындардың ел өмірімен біте қайнасуы оның тәрбиелік құнын одан әрі арттыра түседі.
Өлең мен ойынның бірлігі
Қазақ ұлттық ойындарының тағы бір ерекшелігі — ойын барысында өлең сөздің араласып отыруы. Егер ойын үстінде тақпақ немесе өлең жолдары айтылмаса, жеңілген ойыншы өз ұпайын өтеу үшін өлең айтып, өнер көрсеткен.
Оймен келетін ойындар
Ұлттық ойындардың бір бөлігі логикалық және математикалық ойлауды дамытуға негізделген. Солардың төресі — Тоғызқұмалақ. Ойлау қабілетін шыңдайтын ойындарды сөз еткенде шахмат пен дойбыны да атап өткен жөн.
Тоғызқұмалақ
Логика, есеп, стратегия мәдениетін қалыптастырады.
Шахмат
Терең жоспарлау мен ойды жүйелеуге баулиды.
Дойбы
Шапшаң ойлау, шешім қабылдауды дамытады.
Ойын — баланың дамуына ашылған терезе
В. А. Сухомлинскийдің сөзімен айтқанда: «Ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы да жоқ және болуы да мүмкін емес. Ойын — дүниеге қарай ашылған үлкен жарық терезе іспетті: ол арқылы баланың рухани сезімі жасампаз өмірмен ұштасып, өзін қоршаған дүние туралы түсінік алады».
Демек, ойын — тынысы кең, алысқа меңзейтін, ойдан ойға жетелейтін, ақыл-ойдың жетекшісі, денсаулықтың кепілі, өмір тынысы. Ұлттық ойындар — ата-бабадан жеткен, өткен мен бүгінді жалғайтын баға жетпес асыл қазына.
Ойын-сауық және тұрмыс-салт ойындары
Қазақтың ойын-сауық, әдет-ғұрып ойындарының көбі «Ақ боран» ойынымен басталады. Наурыз мейрамында бұл ойын екі жақтың тартысы арқылы ойналып, қыстың қаталдығын бейнелеген.
«Жігіт қуу» ойыны (ат ойыны)
Қысқаша сипаттама
Ойыншылар екі топқа бөлінеді. Ойын жылдамдық пен ептілікті, сондай-ақ әдіс-тәсілді талап етеді.
Ережесі
- 1 Ойын жүргізуші арасы 1–2 шақырымдай жерден екі көмбе белгілейді.
- 2 Көмбенің біреуіне таяқ шаншып, басына тұмақ кигізеді; екінші көмбеде өзі тұрады.
- 3 Әр топтан бір-бір ойыншы шығады; бір ойыншының қолына белбеу беріледі.
- 4 Белгі берілгенде ойыншылар екінші көмбеге қарай шабады.
- 5 Белбеу алған ойыншы қарсыласын көмбеге жеткізбей қуып жетіп, белбеумен ұруы керек.
- 6 Қай топтың ойыншысы көбірек қуып жетіп ұрса, сол топ жеңімпаз саналады.
Басқа да ұлттық ойын түрлері
Халық арасында кең тараған ойындардың қатарына төмендегілер де кіреді:
- Жүйріктер жеңеді
- Қардан жасалған тир
- Судағы жасырынбақ
- Білектесу
- Қара сиыр
- Сиқырлы таяқ
- Тауық күрес