Оқыту формасы
Сабақтың мазмұны: тұрмыс-салт жырларының өмірлік негізі
Адамның тууынан бастап қартайғанға дейінгі өмір жолының әр кезеңін атап өтіп, сол сәттерге арнап өлең-жыр шығару — қазақ халқының көне дәстүрі. Бұл дәстүр халықтың дүниетанымын, тәрбиелік ұстанымын және ұрпаққа деген үмітін көркем тілмен жеткізеді.
Тууға қатысты салттар
- «Шілдехана» жасау
- Азан шақырып ат қою
- Бесікке салу
- Тұсау кесу
Есею мен жолға қатысты салттар
- Алғаш жолға шыққанда «тоқым қағар»
- Бес жасқа келгенде «атқа мінгізу»
- Мектепке барғанда «тіл ашар»
Бесік жыры: ананың мейірі мен тілек-арманы
Осындай салттардан туған өлеңнің бір түрі — бесік жыры. Баланы бесікке салу қазақ үшін қуанышқа толы той-думанға ұласқан. Бесік жырында ананың балаға деген мейірімі мен махаббаты, сондай-ақ сәбидің дені сау, еңбекқор, өнерлі, ел қорғайтын азамат болып өсуіне деген ізгі тілек айқын сезіледі.
Мысал (үзінді)
Әлди, бөпем, әлди-ай!
Айналайын шырағым,
Көлге біткен құрағым.
Жағамдағы құндызым,
Аспандағы жұлдызым,
Әлди, бөпем, әлди-ай!
Кітаппен жұмыс
Оқулықтағы өлеңдерді мәнерлеп, нақышына келтіріп оқу; мазмұнын талқылап, негізгі ой мен көркемдік тәсілдерді анықтау.
Көңіл-күй жырлары: қайғы мен мұңды жырға айналдыру дәстүрі
Адамның дүниеге келуі қаншалықты заңды құбылыс болса, дүниеден өтуі де соншалықты табиғи заңдылық. Туу, өсу, өлу — табиғатқа тән құбылыс; адам да табиғаттың перзенті. Өмірдің әр кезеңін өлеңмен өрнектеу қалай заңды болса, өліммен байланысты қайғы-қасіретті де өлең арқылы айту — ежелгі ел дәстүрі.
Абай сөзімен түйіндеу
Абайдың «Туғанда дүние есігін ашады өлең, өлеңмен жер қойнына кірер денең» дегені — осы құбылыстың көркем түйіні.
Қоштасу
Қайғылы жағдайға байланысты туған-туыс, ел-жер, сүйген жармен қош айтысу арқылы ішкі мұңды сыртқа шығаратын өлең түрі.
Естірту
Қайғылы хабарды бірден емес, байыппен, сабырға шақыра отырып жеткізудің дәстүрлі поэтикалық үлгісі.
Жоқтау
Марқұмның қадір-қасиетін, артында қалған елдің сағыныш-мұңын көркем сөзбен өрнектейтін зарлы өлең.
Қоштасу өлеңдері: тақырыбы бөлек, түбі бір
Қоштасу өлеңдерінің негізінде көбіне күрделі, күтпеген, қасіретті жағдай жатады. Қазақ халқы тарихында жаугершілік заманда атамекенін тастап, қоныс аударуға мәжбүр болған кезеңдер аз болмаған. Тіпті бейбіт уақытта да елдің сөз ұстаған ақындары, шешендері мен жыршылары хан-сұлтандармен, би-болыстармен келіспей, басқа жаққа кетуге немесе қуғын-сүргінге ұшырауға мәжбүр болған.
Осындай сәттерде туған қоштасу жырларының тақырыбы әр алуан болғанымен, мазмұны мен құрылымы төркіндес: елге, жерге, ата-анаға, туған-туысқа, ғашық жарға деген сүйіспеншілік пен сағыныш сезімі терең беріледі.
Кітаппен жұмыс
Оқулықтағы қоштасу үлгілерін мәнерлеп оқып, интонация мен паузаның әсерін талдау; мазмұндағы сезім мен ойды анықтау.
Үйлену салтына қатысты өлеңдер
Қазақтың үйлену дәстүрінде де өлең-жыр маңызды орын алады. Қыз ұзату тойында тойбастар, сыңсу, жар-жар айтылса, келін түсіретін ауылда беташар орындалады. Бұл жырлар — салттың сәні ғана емес, әлеуметтік тәрбие мен әдептің көркем тілі.