Басқа айдаһар - қазақ батырлық эпосында кездесетін жағымды кейіпкер
Айдаһар: қазақ ертегілік-мифтік дәстүріндегі құбыжық пен киелі бейне
Айдаһар — қазақтың ертегілік-мифтік дәстүрінде кездесетін зұлым құбыжық, демон. Бұл атаудың «аждаһа» түріндегі синонимі де бар. Қазіргі қолданыста «айдаһар» сөзі көбіне көпшілікке таныс «дракон» ұғымының баламасы ретінде орныққан.
Бұл образдың мифтік табиғатын түсіну үшін екі мәселені қатар қарастыру маңызды: біріншісі — иран мифологиясындағы түпкі бейне, екіншісі — қазақ фольклорында сақталған, аты «айдаһар» болғанымен, табиғаты бөлек ежелгі түркілік бейне.
Ирандық бастау және ортағасырлық ықпал
Атау төркіні
«Айдаһар» атауы ежелгі ирандық, авесталық мифтік кейіпкер Дахака образымен сабақтас деп түсіндіріледі.
Фольклорлық бейненің қалыптасуы
Бүгінгі ертегілердегі айдаһар образы ортағасырлық араб-парсы ертегілік және эпикалық дәстүрдің ықпалымен қалыптасқан. Сондықтан оның сипаттары да сол арнаға жақын.
Ертегілердегі тұрақты көріністер
- Көбіне бір, үш, жеті басты құбыжық ретінде суреттеледі.
- Үңгірде, құдықта мекендейді.
- Ең жиі сюжет: су көздерін басып алып, елдің адамдарын (көбіне қыздарын) ұстап, жеп отыруы.
Айдаһар мен жылан: мифтік синоним және үш дүниенің біріккен сипаты
Айдаһар образы мифтік ғаламдық жылан ұғымымен жиі шендестіріледі: фольклорда бұл екеуі бірінің орнына бірі қолданыла береді. Яғни жылан мен айдаһар көбіне синонимдер ретінде ұғынылады.
Үш дүниенің зооморфты жиынтығы
Мифологиялық түсінікте айдаһардың бойынан үш дүниенің зооморфты белгілері жинақталады:
Төменгі (су) дүние
Жылан сипаты — төменгі, су дүниесінің өкілі.
Жоғарғы дүние
Қанат — жоғарғы дүниенің белгісі.
Орта дүние
Басы мен аяқ-тырнағы жыртқыш аңдікі — орта дүниенің өкілі.
Осылайша, үш мақұлықтың белгілері бір образға тоғысып, құбыжық бейнесін тудырады.
«Басқа айдаһар»: қазақ эпосындағы қорғаушы бейне
Ертегілік айдаһар көбіне зұлым кейіпкер ретінде танылады — бұл Иран мен араб дәстүріндегі «айдаһар» ұғымына толық сәйкес келеді. Алайда қазақ фольклорында «айдаһар» атауын иеленген, бірақ табиғаты басқа, ежелгі түркілік (өз бастапқы атауы ұмытылған) ерекше бейне де сақталған.
Қарым цикліндегі Папария жыры
Бұл нұсқада айдаһар — жағымды кейіпкер. Батыр көп жаудың қоршауында, қиын жағдайда қалғанда, оның әкесі Баба Түкті Шашты Әзіз айдаһар бейнесінде көрінеді:
Баба Түкті пірлері,
Айдаһар болып көрінді.
… Айдаһар сонда ысқырды,
Ен қалмақты тысқырды.
Айдаһарды көргенде
Папария батырдың
Көңілі судай тасады.
… Жаудың беті қайтқан соң,
Кетті айдаһар жоқ болып…
Мұндағы «басқа айдаһар» — айқын тотемдік сипаттағы бейне: ол батырдың әкесі ретінде көрініп, әке рухы — аруақ қызметін атқарады.
Орақ–Мамай жырындағы айдаһар-жылан
Бұл эпоста да айдаһар мен жылан бейнесі қатар аталып, бір-біріне жақын мағынада жұмсалады:
Күн шығыстан көреді,
Құйындай шыққан шаң сонда.
Шаң астына қараса,
Қыбырлаған жан көрді.
Сол бір шаңның астында,
Айдаһар-жылан жан көрді.
Өгізхандай бұл қалмақ
Жыланды көзі көреді,
Келді де жылан Орақтың
Беліне айдаһар-жылан оралды,
Өгізхан оны көргенде,
Есі кетіп қалады.
Жылан культі және тарихи-этникалық ишаралар
Прототүркілер жыланды, сондай-ақ жылан бейнесінде көрінетін айдаһарды қадірлеген: оған тағзым етіп, тотем, рух-ие деп санаған. Бұл сенім ежелгі прототүркі—дравид-элам, шумер дәуірінің бірлігінен қалған қабат болуы мүмкін деген пайым айтылады. Ал ирандықтар мен алғашқы үнді-арийлердің жыланға құрметі айқын көрінбейді.
Сақ-скиф және сармат деректері
Сақ-скифтерде де жылан-айдаһар культі болғанын жылан-қыз образы және скиф-сарматтардың әскери тулары туралы көне деректер жанамалай аңғартады. Мата қиындыларынан құралған алабажақ түсті, ұзын үшбұрышты жалау желге керілгенде, алабажақ жылан не айдаһарша ирелеңдегендей әсер берген.
Л. Гумилев келтірген тұжырым
Л. Гумилев Иранды басып алып, Парфия империясын құрған пардарайлар (массагеттер) сенімінің парсылардан бір айырмасы ретінде жыланға тағзым ету салтын атап көрсетеді. Осы «жылан культінің» бар-жоғы сақ-скифтер мен сарматтар, дай-массагеттердің тілдік-этникалық сипатын пайымдауға да белгілі бір дәрежеде жәрдем беруі мүмкін.
Қорытынды
Сонымен, арғы қазақ мифологиясындағы жылан-айдаһар — тек зұлым құбыжық емес: ол тотем, ата-баба рухы, аруақ, кейде тіпті көмекші бейне ретінде де көрінеді. Қазақ дәстүрінде айдаһардың қос қыры — сырттан келген ертегілік демон мен ішкі, көне тотемдік қорғаушы бейненің қатар сақталғанын аңғартады.