Қалыңыз қалай
Үштұғырлы тіл: бәсекеге қабілетті ұлт болудың алғашқы баспалдағы
Елбасы 2006 жылдың қазанында өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының XII құрылтайында «Үштұғырлы тіл» идеясына тоқталды. Ал 2007 жылғы Жолдауында «Тілдердің үштұғырлылығы» атты мәдени жобаны кезең-кезеңімен жүзеге асыруды ұсынды.
Бұл идеяның өзегі мынада: Қазақстанды әлем халқы үш тілді қатар қолданатын, жоғары білімді мемлекет ретінде тануы тиіс:
- қазақ тілі — мемлекеттік тіл;
- орыс тілі — ұлтаралық қарым-қатынас тілі;
- ағылшын тілі — жаһандық экономикаға кірігудің тілі.
Демек, мемлекеттік тілді дамытамыз, орыс тілін қолдаймыз, ағылшын тілін үйренеміз.
Үштұғырлы тіл — өмірлік қажеттіліктен туған бағдар. Қай заманда да бірнеше тілді меңгерген халықтар өзінің коммуникациялық және интеграциялық мүмкіндігін кеңейтіп отырған. Мысалы, ежелгі Мысырда бірнеше тілді білетін мамандар әлеуметтік иерархияда жоғарылап, кей жағдайда салық төлеуден де босатылған. Бүгінгі Еуропада көптілділік — жалпыға ортақ норма.
Бүгінгі Қазақстан үшін үштұғырлы тіл — елдің бәсекеге қабілеттілікке ұмтылуындағы бірінші баспалдақ. Бірнеше тілде еркін сөйлеп, сауатты жаза алатын азамат өз елінде де, халықаралық ортада да мүмкіндігін кеңейтеді.
Ағылшын тілі: ақпарат пен инновацияға жол
«Үштұғырлы тіл» идеясының үшінші құрамдас бөлігі — ағылшын тілін меңгеру. Қазіргі таңда ағылшын тілін білу — ғаламдық ақпарат пен инновациялар ағынымен қатар жүрудің бір шарты.
Қазақстандықтардың ағылшын және басқа да шет тілдерін үйренуіне көмектесу үшін колледждер мен жоғары оқу орындарында болашақ шет тілі оқытушыларын даярлау жүйесіне қойылатын талаптарды күшейту маңызды.
Сәлемдесу мәдениеті: алғашқы әсердің кілті
Бұл бөлімде сәлемдесу мен танысу мәселесіне назар аударамыз. Өйткені «сәлем — сөздің атасы». Адамның қалай амандасатыны оның мәдениеті мен қарым-қатынас мәнерін бірден аңғартады.
Әлемдегі амандасудың алуан түрі
Амандасу тәсілдері мәдениетке қарай әртүрлі. Мысалы, бірқатар африкалық қауымдарда амандасу адамның жағдайына қарай өзгереді: жұмыс істеп тұрған адамға — бір сөз, шаршаған адамға — басқа сөз, саяхатшыға — үшінші сөз айтылады. Мұндай жүйені меңгеру балалар үшін де оңай емес, бірақ ол ортада оны білмеу әдепсіздікке тең.
Маңызды ой
Амандасу — жай сөз емес, қоғамдық норманы көрсететін мінез-құлық.
Қазақ тіліндегі қолданыстар
Қазақ тілінде амандасу ресмилік деңгейіне және ара-қатынасқа қарай түрленеді:
- «Сәлеметсіз бе?» — ресми әрі бейтарап нұсқа.
- «Сәлеметсің бе?» — жақын, өзара еркін ортада.
- «Қайырлы таң/күн/кеш!» — уақытқа сай сыпайы амандасу.
- «Сәлем!», «Амансың ба?» — бейресми нұсқалар.
Ресми жағдайда: «Сәлем бердік сізге!», «Сізді көргеніме қуаныштымын!», «Сіздерді таныстыруға рұқсат етіңіз!» сияқты тіркестер орынды.
Амандасумен қатар хал-жағдай сұрау да жиі қатар жүреді: «Қалай тұрып жатырсыздар?», «Жұмысыңыз қалай?», бейресми түрде «Қал қалай?», «Денсаулығың қалай?». Жақын адамдар арасында: «Не жаңалық?», «Сенде не жаңалық бар?».
Әдеп қағидасы: жас ерекшелігі мен мәртебені ескеру
Ауызекі сөйлеу мәдениетінде маңызды ұстаным бар: өзіңізбен жасты адам «Сәлем!» десе, сіз де солай жауап бере аласыз. Ал жасы үлкен не құрметті адамға «Сәлеметсіз бе!» деп амандасқан дұрыс. Мұндай жағдайда «Қалың қалай?» сияқты еркін сұрақтарды қолдану орынсыз болуы мүмкін.
Ағылшын тілінде сәлемдесу және жауап қайтару
Ресми амандасу
Ағылшындар ресми ортада How do you do? тіркесін қолданады. Мағынасы — «Сәлеметсіз бе?»; көбіне танысу сәтінде айтылады.
Ескерту
Орыстар кейде ағылшындарға Good-day деп айтады. Алайда ағылшын тілінде бұл нұсқа табиғи естілмейді; оның орнына Good morning / Good afternoon / Good evening қолданылады.
Бейтарап әрі күнделікті нұсқалар
- Hello / Hi — таныстар мен күнделікті жағдайға.
- Good morning — таңертеңнен түске дейін.
- Good afternoon — 12:00-ден 18:00-ге дейін.
- Good evening — 18:00-ден түнге дейін.
Бұл нұсқалар көршілерге, әріптестерге, қонақтарға және таныс емес адамдарға да жарасады.
Хал сұрау және қысқа жауаптар
Амандасудан кейін жиі айтылатын сұрақтар:
- How are you?
- How are things?
- How are you getting on?
Бұл сұрақтар көбіне нақты есеп беру үшін емес, достық ықыласты білдіру үшін қойылады.
Жауап үлгілері
- Quite well, thanks. — Өте жақсы, рахмет.
- Not bad. — Жаман емес.
- So-so, thanks. — Орташа, рахмет.
- I’m not very well. — Өзімді онша жақсы сезінбей тұрмын.
- And you? — Өзіңіз ше?
Сәлемдесу үшін қысқа «чек-парақ»
Амандасу
- Good morning!
- Good afternoon!
- Good evening!
- Hello!
- Nice to see you! / Glad to see you!
Хал сұрау және жауап
- How are you? — Fine, thanks.
- How are things? — Not so bad.
- How are you feeling? — Quite well, thanks.
- Haven’t seen you for ages! — How nice to see you again!
Танысу: байланыс орнатудың мәдениеті
Танысу — адаммен байланыс орнату, алдағы қарым-қатынасқа жол ашу. Танысуды өзіңіз бастай аласыз немесе үшінші адам арқылы жүзеге асыруға болады.
Қазақ/орыс тілдік ортадағы үлгілер
Бейресми танысуға: «Сізбен танысуға бола ма?», «Қане, танысайық!», «Сіздің атыңыз кім?» сияқты тіркестер қолданылады.
Ресми жағдайда: «Сізбен танысуға рұқсат етіңіз», «Сізге таныстыруыма бола ма?» деген нұсқалар орынды. Ресми таныстырудан кейін аты-жөнін қосып айту қалыпты.
Мысал
«Сіздерге таныстыруға рұқсат етіңіздер: тарих пәнінің мұғалімі Асқар Игілікұлы».
Ағылшын тіліндегі танысу: екі негізгі жол
1) Делдалсыз (өзіңіз танысу)
- May I introduce myself?
- Allow me to introduce myself.
- Let me introduce myself.
- Одан кейін аты-жөніңізді айтасыз: My name is John Smith.
- Сұрақ-жауап: What is your name? — My name is Rogers.
2) Делдал арқылы (біреуді біреумен таныстыру)
Таныстыруда to introduce және to present етістіктері қолданылады. To present әдетте ресми ортада жиірек ұшырасады. Сондай-ақ meet нұсқасы да кең таралған.
- Meet my friend, Doctor M.
- I’d like you to meet Miss Jones.
- Mrs. Gray, this is my younger sister Janet.
- Mr. Walters, this is Mr. Jackson.
- Miss Blake, I’d like you to meet my assistant, Jack Jordan.
- Mr. Walters, may I present Mr. Jordan?
Қысқа үлгілер (аудармамен)
- May I introduce myself, my name is… — Танысуға рұқсат етіңіз, менің атым…
- Let me introduce myself, I am Smith. — Өзімді таныстырайын, мен Смитпін.
- My name is John. May I ask yours? — Менің атым Джон. Ал сіздің атыңыз кім?
Қорытынды
Іс жүзінде тілдердің үштұғырлылығы идеясы бәсекеге қабілетті Қазақстанның ұлттық идеологиясының маңызды бөлігіне айналды. Мемлекет әрбір қазақстандық үшін үш тілді меңгеру — жеке дамудың және жаңа мүмкіндіктерге жол ашудың қажетті шарты екенін үнемі назарда ұстайды.