Қазақша рефераттар

Сабақ жабдығы

Бұл — «Жат қылықтан жирен» тақырыбындағы сыныптан тыс шараның мазмұны. Шара жастарды салауатты өмір салтына бағыттап, темекі, ішімдік және есірткі сияқты зиянды әдеттердің адам денсаулығына да, қоғамға да қауіпті екенін ұғындыруды көздейді.

Мақсаты

  1. Қазақ халқының ел алдындағы абыройы мен қадір-қасиеті тек дәулетпен емес, ұрпақтың өнегелі өмірімен өлшенетінін ұғындыру.
  2. Жақсы мен жаманның айырмасын ажырата білуге үйрету.
  3. Темекінің ағзаға және айналаға келтіретін зиянын түсіндіру.
  4. Зиянды әдеттерге ымырасыз болуға, салауаттылыққа тәрбиелеу.
  5. Оқушылардың білімін, дүниетанымын кеңейту.
  6. Салауатты өмір салтын қалыптастыру.

Өткізу әдісі

Пікір алмасу сабағы (талқылау, дәлелдеу, сұрақ-жауап, қорытынды).

Қажетті жабдықтар

  • Кітаптар
  • Газет-журнал материалдары
  • Слайдтар
  • Интерактивті тақта

Негізгі идея

Жаман әдет жұқпалы ауру секілді: бір адамнан екіншісіне тез тарауы мүмкін. Сондықтан зиянды қылықтарға қарсы тұру — жеке жауапкершілік қана емес, қоғамдық міндет.

Үнді халқында мынадай нақыл бар: «Жақсы мен жаманның айырмасы сиыр мен жыланның айырмасындай: бірі шөпті сүтке айналдырса, екіншісі шөпті уға айналдырады». Темекі — дәл сондай улаушы.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру бөлімі

Мұғалімнің кіріспе сөзі: Қазақтың ел алдындағы абырой-беделі мен қадір-қасиеті тек материалдық байлықпен өлшенбейді. Ол ең алдымен ұрпақтың тәрбиесімен, өнегелі өмірімен айқындалады.

Біз ғасырлар тоғысында өмір сүріп отырмыз. XXI ғасыр табалдырығын аттағанымызға да көп болған жоқ. Алайда бүгінгі жастар арасында темекі мен ішімдікке әуестенушілер көбейіп, ғасыр індетіне айналған есірткі де кең таралу қаупін тудыруда.

Елбасы Н. Ә. Назарбаев жастар денсаулығына зиян келтіретін әдеттерге қарсы күрестің маңызын атап өтіп, қоғамды шылым шегушілерге ымырасыз болуға шақырғаны белгілі.

Жаман әдеттен сақтану үшін саналы таңдау, табандылық және орта ықпалына қарсы тұра білу қажет.

II. Негізгі бөлім: темекінің шығу тарихы және зияны

1-оқушы: шығу тарихы

Темекінің отаны — Америка. Ол алқа тұқымдасына жататын өсімдік. Темекіні Еуропаға 1583 жылы Христофор Колумб алып келгені айтылады. Хош иісіне байланысты алғашында сәндік өсімдік ретінде аулалар мен саябақтарда өсірілген.

Кейін саяхатшылар темекі шеккенде уақытша масаң күй кешетінін байқап, бұл әдетті үндістерден үйреніп, Еуропаға кең таратқан. Бүгінде темекі жыл сайын мыңдаған адамның өмірін мерзімінен бұрын қиып түсетін аса қауіпті тәуелділікке айналды.

Бір тал темекінің түтінінде никотин, аммиак, шайыр, көміртегі тотығы және өзге де улы қосылыстар болады. Түтінде күйенің миллиондаған бөлшектері кездеседі.

2-оқушы: түтіндегі қауіпті заттар

Темекі түтінінде радиоактивті полоний бар екені анықталған. Ол темекі өсімдігінің тамыры арқылы топырақтағы фосфатты тыңайтқыштардан жиналуы мүмкін.

Никотин жүрек-қан тамырларын тарылтады. Бір тал темекіні тартқан адам ағзаға белгілі мөлшерде улы никотин қабылдайды. Ең ауыр зардап әкелетін негізгі у — никотин.

«Никотин» атауы темекіні Францияға таныстырған Жан Нико есімімен байланыстырылады.

3-оқушы: ағзаға әсері

Адам темекіні алғаш тартқанда-ақ улану белгілері байқалуы мүмкін: бас айналу, жүрек қағуы, құсу, қол-аяқтың дірілі.

Темекі тыныс алу жүйесіне қатты әсер етеді. Никотин тыныс жолдарының сілемейлі қабықшасын тітіркендіріп, қабынуға әкеледі, қорғаныш қасиетін әлсіретеді. Соның салдарынан микробтар оңай еніп, адам жиі суық тиеді.

  • Қан тамырлары тарылады, қан айналымы бұзылады.
  • Газ алмасу нашарлайды.
  • Өкпе аурулары мен қатерлі ісік қаупі артады.
  • Туберкулез қоздырғыштарының көбеюіне қолайлы орта қалыптасуы мүмкін.

4-оқушы: канцерогендер және сәулелену

Темекі түтінінде радиоактивті және канцерогендік заттар да болады. Әр темекіде канцерогендердің бірнеше түрі кездеседі.

Тұрақты түрде көп тарту ағзаның никотинге тәуелділігін күшейтеді: организм никотинді қайта-қайта қажет етіп тұрады.

Статистикалық мәліметтер

5-оқушы

  • Өкпенің қатерлі ісігімен ауыратындардың басым бөлігі — темекі тартатындар.
  • Темекі тартатындар арасында ұйқы безі қатерлі ісігінің қаупі жоғары болуы мүмкін.

6-оқушы

  • Әлемде темекі тартатындар саны өте көп және бұл — қоғамдық денсаулық мәселесі.
  • Қазақстанда да темекі шегу деңгейі алаңдатарлық.
  • Темекі жүрек-қан тамыр аурулары мен қатерлі ісікке байланысты өлім-жітімге ықпал етеді.

7-оқушы

  • Темекі құрамындағы никотин — аса улы зат.
  • Көп темекі тарту өкпеде шайыр мен күйенің жиналуын күшейтеді.
  • Ең алдымен зардап шегетін мүшелердің бірі — жүрек.

Есіңізде сақтаңыз

Темекі — уақытша әдет емес, тәуелділікке әкелетін қауіп. Ол тыныс алу жүйесін әлсіретіп, жүрек-қан тамырларына салмақ түсіріп, қатерлі ісік қаупін арттырады.

8-оқушы: үндеу (өлең)

Күрк-күрк көк жөтел,
Күркілдеген не жөтел?
Жасыңнан шексең темекі,
Түбіңе сенің сол жетер.

Түтінмен ыстап өкпені,
Никотин уын төккені —
Жүректің ұстап талмасы,
Өмірге қатер төнгені.

Салауатты өмір сүрейік,
Шекпеңіз дейміз темекі.

III. Қорытынды бөлім

  1. Оқушылардың денсаулық туралы мақал-мәтел айтуы.
  2. Мұғалімнің қысқаша қорытындысы: зиянды әдеттен сақтану — болашаққа салынған ең құнды инвестиция. Денсаулықты қорғау жеке таңдаудан басталып, ортақ мәдениетке айналуы керек.