Әлемдік сауда жолдарынан оқшау орналасуы
Сабақ барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сыныпты сабаққа дайындау, қатысымды тексеру, оқу мақсатын нақтылау.
2) Өткен сабақты еске түсіру (қайталайық)
Негізгі ұғымдарды бекіту үшін төмендегі сұрақтар талқыланады:
- 1 Қазақстан Республикасы БҰҰ-ға қай жылы қабылданды?
- 2 Қазақстан Республикасы қай материкте орналасқан?
- 3 Астана Ақмолаға қай жылы көшірілді?
- 4 «Унитарлық мемлекет» ұғымын қалай түсінесіз?
- 5 «Делимитация» дегеніміз не?
Жаңа сабақ: Экономикалық-географиялық жағдай (ЭГЖ)
ЭГЖ деген не?
Экономикалық-географиялық жағдай (ЭГЖ) — кәсіпорындардың, елді мекендердің, аймақтың немесе елдің сыртқы экономикалық-географиялық нысандарға қатысты орналасуы мен байланыстар жүйесіндегі орны. Бұл ұғым шаруашылық және әлеуметтік географиядағы негізгі түсініктердің бірі.
ЭГЖ-ды зерттеуге кеңес географтары Н. Н. Баранский мен Н. М. Майоргойз үлкен үлес қосты.
ЭГЖ неліктен өзгеріп отырады?
ЭГЖ аумақты шаруашылық мақсатта игеруге, қалалар салуға және жолдар тартуға байланысты өзгеріп отырады.
Көп жағдайда ЭГЖ-ды қоғамның өзі қалыптастырады: инфрақұрылым, логистика, өндіріс пен нарық байланыстары арқылы.
ЭГЖ — күрделі ұғым. Ол физикалық-географиялық жағдай сипаттарын да қамтиды: тауларға, өзендерге, теңіздерге, климаттық белдеулерге қатысты орналасу сияқты факторлар.
Қолайлы және қолайсыз ЭГЖ
ЭГЖ қолайлы (пайдалы) немесе қолайсыз (пайдасыз) болуы мүмкін. Әдетте орталықта орналасу қолайлырақ, ал шеткі орналасу салыстырмалы түрде қолайсыздау.
Байланыс жолдарынан алыс, түкпірде орналасқан аудандардың жағдайы әлсіз болады. Мұндай аумақтарды бейнелі түрде «Аюдың үңгірі» деп те атайды.
ЭГЖ-ды анықтайтын негізгі факторлар
ЭГЖ ең алдымен көліктік жағдаймен анықталады: шаруашылық байланыстарының көлік мүмкіндіктері, әлемдік байланыс жолдары және транзит әлеуеті шешуші рөл атқарады.
Нарықтық жағдай — сауда серіктестеріне қатысты тиімділік пен қолжетімділік арқылы көрінеді.
Көршілік жағдай — шекаралас елдермен байланыс мүмкіндіктерін сипаттайды. Баға бергенде көршілердің даму деңгейі, табиғи ресурстармен қамтамасыз етілуі және өндірілетін өнім құрылымы ескеріледі.
Қазақстанның ЭГЖ ерекшеліктері: қиындықтар мен мүмкіндіктер
Қолайсыз жақтары
- Қазақстан Еуразияның ортасында орналасқанымен, әлемдік сауда жолдарынан салыстырмалы түрде оқшау. Әлемдік экономиканың ірі орталықтары — АҚШ, Жапония және (ішінара) Еуропадан қашық орналасқан.
- Теміржол бағыттарының Оңтүстік-Шығыс шекара арқылы өту мүмкіндіктері шектеулі, бұл Үндістан мен Пәкістан сияқты ірі нарықтармен сауданы күрделендіреді.
- Орталық Азиядағы көршілермен байланысқа олардың экономикалық даму деңгейінің төмендігі кедергі келтіруі мүмкін.
- Негізгі қолайсыздық — ашық теңізге тікелей шығу мүмкіндігінің болмауы, яғни елдің құрлық ішілік жағдайы.
Қолайлы тұстары
Транзиттік әлеует: Еуропаны Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиямен байланыстыратын бағыттарда жолаушы және жүк тасымалы үшін маңызды мүмкіндік.
Көршілік артықшылық: негізгі экономикалық серіктестер — Ресей мен Қытай — іргелес орналасқан, бұл сауда айналымын жеделдетеді.
Қазақстанның Каспий теңізіне шығу мүмкіндігі аймақтық логистика мен энергетикалық бағыттар үшін маңызды фактор ретінде қарастырылады.
Даму бағыты
Қазіргі кезеңде ЭГЖ-дың тиімсіз жақтары басым болғанымен, Қазақстан транзиттік мүмкіндіктерін кеңейту арқылы қолайлы экономикалық-географиялық жағдай қалыптастыруға ұмтылуда.
Тәуелсіздік жылдары ішінде Қазақстан халықаралық қоғамдастықтың толық құқылы мүшесіне айналып, тиімді басқару жүйесін қалыптастырып, шекара мәселелерін шешу арқылы өз ЭГЖ-ын жақсартуға негіз қалады.
Сабақты қорытындылау
ЭГЖ-дың қолайсыз жақтары
- Шеткі және түкпірлік орналасу, байланыс жолдарынан алыстық.
- Шаруашылық байланыстардың көліктік мүмкіндіктерінің шектеулілігі.
- Әлемдік сауда жолдарынан оқшаулау деңгейі.
- Ең негізгісі: құрлық ішілік жағдай, ашық теңізге тікелей шығудың болмауы.
ЭГЖ-дың қолайлы жақтары
- Еуропа мен Азияны жалғайтын транзиттік жағдай.
- Ресей және Қытаймен шекаралас орналасу.
- Каспий теңізі бағыты арқылы аймақтық логистикалық мүмкіндік.
Үйге тапсырма
Кескін картаға Қазақстан Республикасының Солтүстік, Оңтүстік, Батыс, Шығыс және Орталық аймақтарының (облыстарының) аумақтарын түсіріп, белгілеңіз.