МАХМҰД ҚАШҚАРИ туралы
Махмұд Қашқари — XI ғасырдағы түркі ғалымы
Махмұд Қашқари — XI ғасырдағы түркі ғалымы, әйгілі «Диуани лұғат ат-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбектің авторы. Толық аты-жөні — Махмұт ибн әл-Хұсейн ибн Мұхаммед.
Туған жері қазіргі Қырғызстан аумағындағы Ыстықкөл жағасындағы (кей деректе Шу бойындағы) Барсхан қаласы. Әкесі белгілі қолбасшы, Барсханның әмірі болған. Кейін ол Қарахан әулеті билеген мемлекеттің мәдени-саяси орталықтарының бірі — Қашқарға қоныс аударады. Махмұд осы қалада білім алып, ұзақ жылдар өмір сүрген.
Ғалымның есіміне туған жерін көрсететін дәстүр бойынша «Қашқари» қосымшасының тіркелуі де осыған байланысты. Махмұд Қашқаридің туған және қайтыс болған жылдары нақты белгісіз: бұл туралы оның өз жазбаларында да, өзге зерттеулер мен замандас деректерде де анық мәлімет кездеспейді.
Білімі мен тілдік дайындығы
Қашқарда алған білімін тереңдету мақсатымен ол Бұқара, Нишапур, Бағдад қалаларында болып, түркі тілімен қатар араб және парсы тілдерін де жетік меңгерген.
Өз дәуірінде ол аса білімдар филолог, тарихшы, этнограф, географ ретінде танылды.
Түркологиядағы орны
Махмұд Қашқари — түркі тіл білімінің алғашқы ірі өкілдерінің бірі. Ол түркі тілінің оқулығын жасап, грамматикалық жүйесін реттеп, тұтас түркі әлеміндегі тіл өнерінің өрісін кеңейткен ғұлама.
Түркология тарихында ол тұңғыш рет тарихи-салыстырмалы әдісті қолданып, түркі тілдерінің тарихи диалектологиясының негізін қалады. Оның салыстырмалы зерттеу тәсілі кейінгі Шығыс тілшілеріне ортақ ғылыми бағытқа айналып, өзінше бір мектеп болып қалыптасты.
«Диуани лұғат ат-түрк» — дерек пен таным тоғысқан еңбек
«Диуани лұғат ат-түркте» түркі жұртының бай тарихы, географиялық жағдайы, әдебиеті мен өнері, этнологиялық ерекшеліктері нақты тарихи деректілік сипатта көрініс тапқан.
Ғалым көптеген ұлыстар мен тайпалардың тілдік ерекшеліктерін саралап, түркі тілінің құрылымын егжей-тегжей түсіндіреді. Сондай-ақ тұрмыс салтын, әдет-ғұрыпты баяндайды; бірқатар қаламгерлердің, ғұламалардың, тарихи тұлғалардың есімдері мен өмірбаяндық деректерін келтіреді. Еңбекте түркі халықтарының байырғы жырлары, мақал-мәтелдері де қамтылған.
Көне түркі әлемінің картасы
Махмұд Қашқари көне дәуірдегі түркі дүниесінің картасын да жасап, онда Барсхан, Баласағұн, Тараз, Екіөгіз, Қашқар және өзге де ежелгі шаһарлар мен елді мекендерді барынша толық көрсеткен.
Осы тұрғыдан алғанда, «Диуани лұғат ат-түркті» түркі жұртына арналған тұңғыш энциклопедиялық анықтамалық деуге болады.