Билялова А. Б. Мектеп жасына дейінгі балалардың еске сақтау қабілетін дамытуға арналған ойындар мен жаттығулар
Кіріспе
Қазіргі таңда оқу-ағарту саласында, әсіресе мектепке дейінгі ұйымдарда, баланың тұлғалық дамуына және қабілеттерін жетілдіруге ерекше мән берілуде. Адам бойындағы қабілеттердің ішіндегі ең бірегейлерінің бірі — ес (есте сақтау).
Дегенмен технология дәуірінде кең тараған мәселелердің бірі — жасы үлкендермен қатар, балалардың да есте сақтау қабілетінің әлсіреуі. IT технологиялардың қарқынды дамуы баланың психологиялық үдерістеріне, зейініне, дағдыларына кері ықпал етуі мүмкін: көп баланың назары интернет, смартфон, түрлі гаджеттер мен планшеттерге ауып отыр. Соның салдарынан берілген материалды есте сақтаудың төмендеуі байқалып, бұл мектепке дейінгі кезеңге арналған жаңа психодиагностикалық әдістемелердің қажеттігін күшейтеді.
Ес үдерісі туралы
Адамның әрбір әсерленуі, көңіл күйі мен іс-әрекеті санада белгілі бір уақытқа сақталып, қажет кезде қайта жаңғыртылатын із қалдырады. Өткен тәжірибеден қалған осы іздерді жадымызда сақтап, бұрын меңгергенімізді жоғалтпай, оны тану және қайта жаңғырту арқылы ақпаратты жинақтау — ес үдерісінің мәні.
Адам өмірде көріп-естігенін, басынан өткергенін, ойлары мен сезімдерін толық ұмытып кетпейді: олар ми құрылымында сақталып, қажет уақытта еске түседі. Сондықтан бұрын қабылданған нәрселер мен құбылыстардың бейнелері, көңіл күйлерінің ойда сақталып, қажет кезінде қайта жаңғыруы ес үдерісі деп аталады.
Естің негізгі үдерістері: есте қалдыру, қайта жаңғырту, тану. Қайта жаңғыртуда тану мен еске түсіру бірін-бірі толықтырады. Қабылданған нәрсенің еске қалған бөлігі — естің материалы, ал сақталып, кейін қайта жаңғырғаны — естің мазмұны.
Ес адам тіршілігінде ерекше орын алады: ол өмір тәжірибесін байытып, оқу мен дамудың негізін құрайды. Егер ес үздіксіз дамып, жетіліп отырмаса, адам жаңа білім мен дағдыны игеруде едәуір тоқырауға ұшырар еді.
Нақты тұжырым
Ес — бұрынғы тәжірибені ұйымдастыру және сақтау үдерісі; осы арқылы тәжірибені қайта пайдалану немесе оны санаға қайта әкелу жүзеге асады. Ол өткенді қазіргімен және болашақпен байланыстырып, оқыту мен дамудың аса маңызды танымдық функциясы ретінде көрінеді.
Ес — бір-бірімен байланысқан бөліктерден тұратын күрделі психикалық үдеріс. Қоршаған орта әсерінен мида пайда болған бейнелер із-түссіз жоғалып кетпей, белгілі бір уақыт сақталады. Әдетте талантты адамдарда бейнелі ес пен эмоциялық ес жақсы дамиды. Әсіресе суретшілер мен композиторларда бейнелі ес жоғары болады; ал эмоциялық ес адамның рухани өсуіне қажетті шарттардың бірі саналады.
Есті зерттеу барысында психологиялық және нейропсихологиялық бағыттармен қатар, биохимиялық тұрғыдағы ізденістер де күшейіп келеді. Соған қарамастан, ес туралы бірізді, толық жүйеленген жалғыз теория бар деп айту қиын: түрлі анықтамалар, ғылыми болжамдар мен концепциялар қатар өмір сүреді.
Ес мәселесін зерттеген ғалымдар мен ойшылдар
Ғылыми зерттеулер
- Г. Эббингауз — таза ес заңдылықтарын анықтады.
- Э. Крепелин — есте қалдыру (жаттау) әрекеттерін зерттеді.
- Г. Э. Мюллер — естің бекінуі мен қайта жаңғыруын қарастырды.
- Л. С. Выготский — естің жоғары формаларын жүйелі зерттеді.
Нақыл сөздер мен көзқарастар
- Ж. Аймауытов: «Еске түсіру өнері — ойлау өнері. Байланыстардың мәні — ойлау».
- К. Д. Ушинский: «Бұрын жаттағанды ойланбай қайталаудың қажеті жоқ; кездейсоқ кездескенді жаттап алу пайдалырақ».
- Ш. Уәлиханов: «Тек ақиқат білім ғана күдік туғызбайды; ол өмірді бағалауға, тұрмыс құруға үйретеді».
- А. Янушкевич: «Қазақтардың ақыл-ой қабілетінің кереметіне барған сайын көзім жетіп келеді».
- А. П. Чехов: «Тәрбиелі адамдар адам тұлғасын ардақтай біледі».
- Ж. Аймауытов: «Адам баласы ұшқыр ой, мол ақыл, өткір сезім, қайраттың арқасында ғылым, білім, өнер тауып, дүниенің қожасы болып отыр».
Мектеп жасына дейінгі балалардың есін дамытуға арналған ойындар мен жаттығулар
Төмендегі ойындар мен тапсырмалар мектепке дейінгі балалардың есте сақтау, зейін және қимыл-қозғалыс үйлесімділігін дамытуға бағытталған. Ойындарды қысқа, сергек қарқында өткізу және балаларды мадақтау ұсынылады.
«Төрт құбылыс» ойыны
Мақсаты
Ес пен қимыл-қозғалыс әрекетін дамыту.
Ойын шарты
- Балалар шеңберге тұрады.
- Жүргізуші сөз айтады, балалар сәйкес қимылды орындайды:
-
«Су» — қолды алға созу.
«Ауа» — қолды жоғары көтеру.
«От» — екі қолды айналдыру.
«Жер» — қолды төмен түсіру.
- Шатасқан бала ойыннан шығады.
«Көңілді шеңбер» ойыны
Мақсаты
Ес пен зейінді дамыту.
Ойын шарты
- Балалар шеңбер жасап отырады және бір-бірін мұқият бақылайды.
- Белгі берілгенде балалар көздерін жұмады.
- Жүргізуші бірнеше балаға ұсақ заттарды қыстырып қояды (гүл, орамал, көзілдірік және т.б.).
- Балалар көзін ашқанда: «Не өзгерді?» деген сұраққа жауап береді.
- Ең зейінді балаға шағын сыйлық беруге болады.
«Орныңды тап» ойыны
Мақсаты
Есте сақтауды және қарым-қатынасты нығайту.
Ойын шарты
- Балалар шеңберге тұрады.
- Әр бала өз жанындағы баланы және тұрған орнын есте сақтап алады.
- Бірінші белгі бойынша балалар бөлме ішінде жан-жаққа тарайды (шапалақ, барабан т.б.).
- Екінші белгі бойынша әр бала бастапқы орнын және қасындағы баланы есіне түсіріп, шеңберді қайта құрады.
- Өз орнын таба алмаған балалар ойыннан шығады.
«Ойыншықты сипатта» ойыны
Мақсаты
Ес пен зейінді дамыту.
Ойын шарты
- Жүргізуші балаларға бір ойыншықты мұқият қарап алуды ұсынады (шамамен 1 минут).
- Ойыншық түрлі түсті әрі бірнеше бөліктен тұрғаны дұрыс.
- Ойыншық жасырылғаннан кейін балалар оның түр-түсін, көлемін, пішінін және бөлшектерін сипаттайды.
- Ең нақты сипаттаған бала келесі жүргізуші болуы мүмкін.
«Сөзді есіңде сақта» ойыны
Мақсаты
Есте сақтауды дамыту.
Ойын шарты
- Жүргізуші балаларға 7 жұп сөзді оқиды.
- Балалар мұқият тыңдайды: жүргізуші бірінші сөзді айтады, балалар жұптағы екінші сөзді есіне түсіріп қайталайды.
- Ойын осы ретпен барлық жұп аяқталғанша жалғасады.
Мысал
- көктем — жаңбыр
- жаз — күн шықты
- аспан — бұлт
- жер — шөп
Ескерту: толық 7 жұп құрастыру үшін жұптарды балалардың жас ерекшелігіне қарай көбейтіңіз.
«Сиқырлы саусақтар» ойыны
Мақсаты
Есте сақтауды және қол бұлшықеттерін дамыту.
Ойын шарты
Жүргізуші бес түрлі қимылды атайды. Балалар оларды есте сақтап, тез орындауы керек:
- 1. Таң қалу — екі қолдың бас бармағын көтеру.
- 2. Өзіңді көрсету — бір саусақпен көрсету.
- 3. Сәлемдесу — қолды жоғары көтеру.
- 4. Қорқыту — сұқ саусақпен көрсету.
- 5. Жеңіс! — екі қолды жоғары көтеру.
«Менің елім» ойыны
Мақсаты
Туған жері мен қаласы туралы ақпаратты есте сақтауға үйрету.
Ойын шарты
Жүргізуші Отан, туған жер, қала туралы сұрақтар қояды. Балалар мүдірмей жауап беруге тырысады:
- Қай елде тұрасыңдар?
- Қазақстанның қандай қалаларын білесіңдер?
- Сен қай қалада тұрасың?
- Біздің қалада немесе ауылда қандай көшелер бар?
- Сен қай көшеде тұрасың?
- Ел, жер, Отан туралы қандай мақал-мәтел білесің?
«Сөз моншақтар» ойыны
Мақсаты
Сөздерді есте сақтауды және тілдік икемділікті дамыту.
Ойын шарты
- Жүргізуші бір сөз айтады да, оның басындағы дыбысты (әріпті) анықтауды сұрайды.
- Келесі бала алдыңғы сөздің соңғы әрпіне/дыбысына сәйкес жаңа сөз ойлап, тізбекті жалғастырады.
- Осылайша сөздер «моншақтай» тізіледі: балалар алдыңғы сөздерді есте сақтап отырады.
- Көп сөз ойлап, тізбекті үзбей жалғастырған бала жеңімпаз атанып, келесі айналымда өзі бастайды.
«Сандар мен сөздерді есте сақтау» жаттығуы
Мақсаты
Сандар мен сөздер қатарын есте сақтау қабілетін дамыту.
Орындалу тәртібі
Балаларға сандар (немесе сөздер) қатарын тыңдап, есінде қалғандарын қайталау ұсынылады.
1-жаттығу: сандарды есте сақтау
Балаға алты санды айтыңыз: 7, 3, 6, 1, 9, 4. Әр санды есте сақтауға шамамен 2 секунд уақыт беріңіз.
Содан кейін баладан сандарды кез келген ретпен жатқа айтып беруін сұраңыз.
Бағалау және күрделендіру
- Тапсырманы бірнеше нұсқада қайталауға болады: жаңа сан қатарлары, қысқа/ұзын тізбек.
- Жаттығу оперативті ес пен зейінді анықтауға бағытталады.
- Қосымша нұсқа: сандарды алға және кері бағытта қайталау.
- Нәтижені бағалағанда дұрыс айтылған сандар саны есептеледі; ал егер бала сандарды бастапқы ретімен де дәл қайталай алса, қосымша ұпай беруге болады.