КетаКета деп аталатын өзі үлкен әрі күшті балық Тынық мұхитта тіршілік етеді
Кета: мұхиттан өзенге дейінгі өмір жолы
Кета — Тынық мұхитта тіршілік ететін ірі әрі күшті балық. Бірақ оның өмірі мұхиттан басталмайды: кета шабақтары уылдырықтан шығып, алғашқы кезеңін өзендерде өткізеді. Осы себепті жаздың ортасына қарай Тынық мұхитқа құятын өзендерде кетаның үйірі пайда болады — олар уылдырық шашу үшін келеді.
Уылдырық шашуға арналған ұзақ сапар
Балықтар өзенді бойлап жоғары қарай өрлей береді. Олар көлденең жатқан көптеген кедергілерден — тастардан, үйінділерден — өтіп, өзеннің бастауына дейін жетеді. Сол жерде кета ұсақ шағыл тасты түбі бар тұстан орын таңдап, құм мен шағыл тастардың арасына шағын ойыс ұя жасайды.
Уылдырығын сол ойысқа шашып, құйрығымен ұсақ шағыл тастарды үйіп көміп тастайды. Бұдан кейін шамамен екі апта бойы өз ұясын жауларынан тынымсыз қорғайды.
Шабақтардың теңізге бет алуы
Уылдырық күз бен қыс бойы ұяда жатады. Көктемге қарай одан кішкентай балықтар — шабақтар шығады. Олар өзенде ұзақ аялдамай, көп кешікпей ағынға ілесіп, теңізге, мұхитқа қарай жүзіп кетеді — яғни ата-аналары келген бағытпен қозғалады.
Мұхитта шабақтар өсіп-жетіліп, ересек балықтарға айналады. Арада 3–5 жыл өткен соң олар өздері пайда болған жерге қайта оралады: өзенді адаспай тауып, баяғы кедергілерден өтіп, дәл сол маңға жаңа ұя салады.
Жолды кім көрсетеді?
3–5 жыл бойы мұхитта жүріп, осы уақыт ішінде өзенге бірде-бір рет қайта соқпаған балықтарға жолды кім көрсетеді? Әуелде бұл жолды ата-аналары үйрететіндей көрінеді. Бірақ олай емес: уылдырық шашқан кета мұхитқа қайта оралмайды — көп кешікпей өледі.
Ғалымдардың пікірі: бұл құбылыста инстинкт басты рөл атқарады.
Туыстары және албырттар тобы
Кетаның туыстары көп. Олардың қатарына құныс балық, кетаға жақын кемиек және чевыча жатады. Бұлардың барлығы да кетамен ұқсас тіршілік етеді және жалпы атауы ретінде қиыршығыс албырттары деп аталады.
Кәсіптік маңызы бар албырттар
Сонымен қатар кәсіптік маңызы бар албырттар да бар: ақсерке, Қаратеңіз және Каспий албырттары, көл албырты, кумжа және бахтах. Бұл балықтар да кета сияқты мұхиттарда, теңіздерде немесе ірі көлдерде өмір сүріп, уылдырық шашу үшін өзендерге көтеріліп, сол жерде көбейеді.
- Ақсерке
- Қаратеңіз албырты
- Каспий албырты
- Көл албырты
- Кумжа
- Бахтах