Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік билік органдарының жүйесі
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік биліктің бірыңғай жүйесі
Жоғарыда аталған өлшемдерге сүйене отырып, Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік билік органдарының негізгі түрлері ретінде Президент, Парламент, Үкімет және сот жүйесі ерекшеленеді. Бұл органдар бірлесіп, мемлекеттің билік органдарының бірыңғай жүйесін құрайды.
Президент: мемлекет басшысы және билік тармақтарын үйлестіруші
Қазақстан Республикасының Президенті — мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстан атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға. Президент халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі болып табылады (Конституцияның 40-бабы).
Конституциялық рөлі
- Мемлекеттік биліктің барлық тармағының келісіп жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.
- Өкімет органдарының халық алдындағы жауапкершілігін күшейтеді.
- Иммунитетке ие: Президентке тиіспеушілік қағидаты қолданылады.
Президенттікке қойылатын негізгі талаптар
- Тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы болуы.
- 40 жасқа толуы.
- Мемлекеттік тілді еркін меңгеруі.
- Қазақстанда кемінде 15 жыл тұрақты тұруы.
- Өтелмеген соттылығы болмауы, сайлау құқығына ие болуы.
- Бір адам қатарынан екі реттен артық сайлана алмайды.
Лауазымдағы шектеулер
Президент өкілді органның депутаты бола алмайды және өзге ақы төленетін қызмет атқармайды.
Кәсіпкерлік қызметпен айналысуға және коммерциялық ұйымдардың басқарушы органдарына кіруге құқығы жоқ.
Өкілеттігін жүзеге асыру кезеңінде саяси партиядағы қызметін тоқтата тұрады.
Сайлау тәртібі
Президент жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 50%-дан астамының дауысын алған кандидат сайланды деп есептеледі. Егер ешбір кандидат бұл межеге жетпесе, қайта дауыс беру өткізіліп, оған ең көп дауыс алған екі кандидат қатысады (Конституцияның 41-бабы).
Өкілеттіктердің негізгі бағыттары
Атқарушы билік саласында
- Парламенттің келісімімен Премьер-министрді тағайындайды және қызметтен босатады.
- Премьер-министрдің ұсынуымен Үкімет құрылымын айқындайды, мүшелерін тағайындайды/босатады.
- Орталық атқарушы органдарды құрады, қайта құрады немесе таратады.
- Үкімет актілерінің күшін жояды немесе тоқтата тұрады; әкімдер актілеріне қатысты да осындай өкілеттіктері бар.
- Өз бастамасымен Үкіметтің өкілеттігін тоқтату және кез келген мүшесін қызметтен босату туралы шешім қабылдай алады.
Заң шығару және кадрлық өкілеттіктер
- Парламент қабылдаған заңдарға қол қояды, жария етеді немесе қайта талқылауға қайтарады.
- Белгілі жағдайларда заң шығару өкілеттігі берілуі мүмкін (Конституцияның 53-бабы).
- Ұлттық Банк Төрағасын Парламенттің келісімімен тағайындайды және босатады.
- Бас Прокурор мен ҰҚК Төрағасын Сенаттың келісімімен тағайындайды және босатады.
Қорғаныс және қауіпсіздік
- Қарулы Күштердің жоғарғы қолбасшылық құрамын тағайындайды және босатады.
- Жоғары әскери атақтар мен өзге атақтарды береді.
- Агрессия немесе сыртқы қатер төнген жағдайда әскери жағдай енгізеді, жұмылдыру жариялайды.
- Қауіпсіздік Кеңесін құрады.
Сыртқы саясат
- Қазақстан атынан халықаралық қатынастарда өкілдік етеді, келіссөздер жүргізеді.
- Халықаралық шарттарға және бекіту грамоталарына қол қояды.
- Шет мемлекеттердің дипломатиялық өкілдерінің сенім және кері шақырып алу грамоталарын қабылдайды.
Жауаптылық және қызметтен мерзімінен бұрын босату
Президентті ұстауға, қамауға, тінтуге және өзге де жауапкершілік түрлеріне тартуға болмайды. Президент өз міндеттерін атқару кезіндегі қылмыстық әрекеті үшін тек мемлекетке опасыздық жасаған жағдайда жауап береді. Айып тағу мен оны тексеру Конституцияда белгіленген рәсімдер бойынша Мәжіліс пен Сенаттың, сондай-ақ Жоғарғы Сот пен Конституциялық Кеңестің қорытындылары негізінде қаралады.
Президент денсаулығына байланысты өз міндеттерін атқара алмайтыны дәлелденген жағдайда да мерзімінен бұрын босатылуы мүмкін. Бұл үшін Парламент депутаттары мен медицина мамандарынан тұратын комиссия құрылып, шешім бірлескен отырыста қабылданады.
Қазақстандағы президенттік институттың қалыптасуы (қысқаша)
Президент лауазымы Қазақстанда алғаш рет 1990 жылғы 24 сәуірде заңмен енгізілді. Кейін 1991 жылғы 16 қазанда Президент сайлауы туралы заң қабылданып, Президентті халықтың жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайлау тәртібі бекітілді. 1998 жылғы 7 қазандағы өзгерістер Президенттік мерзімнің ұзақтығына қатысты нормаларға ықпал етті.
Парламент: заң шығару билігінің өзегі
Қазақстан Республикасының Парламенті — заң шығару қызметін жүзеге асыратын ең жоғары өкілді орган. Ол тұрақты негізде жұмыс істейтін екі Палатадан тұрады: Сенат және Мәжіліс.
Сенат
Сенат депутаттары жанама сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады (Конституцияның 51-бабы). Сенат облыстардан, республикалық маңызы бар қалалардан және астанадан сайланатын депутаттардан құралады, сондай-ақ Президент тағайындайтын депутаттар болады.
Сенаттың айрықша қарауындағы мәселелердің мысалдары
- Жоғарғы Сот судьяларын сайлау және қызметтен босату, ант қабылдау.
- Бас Прокурорды және ҰҚК Төрағасын тағайындауға келісім беру.
Мәжіліс
Мәжіліс — Парламенттің төменгі Палатасы. Мәжіліс депутаттары жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады.
Мәжілістің ерекше өкілеттіктері
- Заң жобаларын қарауға қабылдау және қарау.
- Президенттің заңдарға қатысты қарсылықтары бойынша ұсыныстар әзірлеу.
Парламенттің негізгі функциялары
Заңдар қабылдау
Палаталарда мәселелер әуелі Мәжілісте, кейін Сенатта қаралып, заңдар қабылданады.
Бюджет және салық
Республикалық бюджетті бекітеді, оның атқарылуын талқылайды; салықтар мен алымдарды белгілейді.
Парламенттік бақылау
Белгілі жағдайларда Үкіметке сенімсіздік білдіруге және өзге де конституциялық өкілеттіктерді жүзеге асыруға құқылы.
Заңмен реттелуге тиіс басты салалар
Аса маңызды қоғамдық қатынастар заң арқылы реттелуі тиіс. Олардың қатарына азаматтардың құқықтары мен бостандықтары, меншік режимі, мемлекеттік органдарды ұйымдастыру, салық салу, бюджет, сот құрылысы мен іс жүргізу, білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру, жекешелендіру, қоршаған ортаны қорғау, әкімшілік-аумақтық құрылыс, қорғаныс пен қауіпсіздік салалары жатады. Өзге қатынастар, әдетте, заңға тәуелді актілермен реттеледі.
Парламентті таратуға қатысты шектеулер
Конституцияда көзделген жағдайларда Президент Парламентті тарата алады. Алайда Парламентті төтенше немесе соғыс жағдайы кезеңінде, Президент өкілеттігінің соңғы алты айында, сондай-ақ таратудан кейінгі бір жыл ішінде таратуға болмайды.
Үкімет: атқарушы биліктің тірегі
Қазақстан Республикасының Үкіметі — атқарушы биліктің маңызды тармағы. Ол атқарушы органдар жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық жасайды. Үкіметті Қазақстан Республикасының Президенті құрады.
Үкімет өз қызметінде Президент алдында жауапты, ал Президент өз бастамасы бойынша Үкімет өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін қызметтен босатуға құқылы.
Сот билігі: тәуелсіздік және әділ сот төрелігі
Сот билігін азаматтық, қылмыстық және заңмен белгіленген өзге де іс жүргізу нысандары арқылы тек сот қана жүзеге асырады. Республиканың Жоғарғы Соты және жергілікті соттар Қазақстан Республикасының соттары болып табылады. Арнаулы және төтенше соттар құруға жол берілмейді (Конституцияның 75-бабы).
Судьяның тәуелсіздігі
- Судьялар тәуелсіз және тек Конституция мен заңға бағынады.
- Сот төрелігін жүзеге асыруға араласуға жол берілмейді; бұл жауапкершілікке әкеп соғады.
- Нақты істер бойынша судьялар есеп бермейді.
Қызметтің сыйыспаушылығы
Судья қызметі депутаттық мандатпен сыйыспайды және (оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметтерді қоспағанда) өзге ақы төленетін жұмысты атқаруға, кәсіпкерлікпен айналысуға, коммерциялық ұйымдардың басқарушы органдары немесе байқаушы кеңестері құрамына кіруге болмайды.
Президенттің жүйедегі айрықша орны
Мемлекеттік биліктің бірыңғай жүйесінде Президенттің орны ерекше. Конституциялық-құқықтық мағынада «Президент» ұғымы мемлекет басшысы дегенді білдіреді. Президент атқарушы билікті тікелей жүзеге асырмаса да, билік тармақтарының қызметіне ықпал етіп, олардың өзара келісімін қамтамасыз ету арқылы мемлекеттік басқарудың тұтастығына жауап береді.