Қазақша рефераттар

Сыныпты түгелдеп, сабаққа даярлығын тексеру

ШҚО, Аягөз ауданы, Бидайық ауылы

Ашимова Бақыт

Сабақтың тақырыбы: Дигибридті будандастыру

Бұл сабақта генетика ғылымының негізгі ұғымдары қайталанып, Г. Мендель заңдылықтары негізінде дихибридті будандастыру және белгілердің тәуелсіз ажырау заңы түсіндіріледі.

Білімділік мақсаты

Генетика, тұқымқуалаушылық және өзгергіштік туралы білімді жүйелеу, Мендель заңдарын терең ұғындыру.

Дамытушылық мақсаты

Оқушылардың сөздік қорын байыту, ойлауын дамыту және пәнге қызығушылығын арттыру.

Тәрбиелік мақсаты

Жекелей және топтық жұмыс мәдениетін қалыптастыру, еңбекқорлыққа тәрбиелеу.

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Сабақтың типі

Сабақ үстінде бекіту

Әдістер

Проблемалық, баяндау, сұрақ-жауап

Жұмыс формалары

Жекелей, жұптық, топтық

Сабақ жоспары

  1. 1 Ұйымдастыру
  2. 2 Үй тапсырмасын сұрау
  3. 3 Жаңа сабақты меңгерту
  4. 4 Есептер шығару
  5. 5 Қорытындылау
  6. 6 Бекіту
  7. 7 Бағалау және үй тапсырмасын беру

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

Сыныпты түгелдеу, сабаққа дайындықты тексеру және психологиялық ахуал қалыптастыру.

Қайырлы күн, достым,
Қайырлы күн болсын!
Бүгінгі күніміз
Сәттілікке толсын!
Біздің алар бағамыз
Түгел «бестік» болсын!

Бүгін үй тапсырмасын жекелей, жұптық және топтық жұмыс арқылы орындаймыз.

II. Үй тапсырмасын сұрау

«Ұшқыр ойдан — ұтымды жауап». Оқушылар магнитті тақта арқылы сұрақтарға жауап береді. Дұрыс жауапқа сары бұршақ, қате жауапқа жасыл бұршақ жинақталады.

Жекелей жұмыс: сұрақ-жауап

  • 1) Генетика ғылымы нені зерттейді?

    Организмдердің тұқымқуалаушылығы мен өзгергіштігін зерттейтін ғылым.

  • 2) «Генетика» терминін ғылымға енгізген кім?

    Ағылшын биологы У. Бэтсон.

  • 3) Тұқымқуалаушылық туралы алғашқы түсініктер қай ғалымдар еңбегінде кездеседі?

    Демокрит, Гиппократ, Платон, Аристотель.

  • 4) Тұқымқуалаушылық дегеніміз не?

    Ата-аналар белгілерінің ұрпақтан-ұрпаққа берілу қасиеті.

  • 5) Өзгергіштік дегеніміз не?

    Организм белгілерінің сыртқы орта факторлары әсерінен өзгеруі.

  • 6) Тұқымқуалаушылықтың материалдық негізі ДНҚ екенін дәлелдеген ғалым?

    Америкалық генетик О. Эври.

  • 7) Г. Мендель тәжірибесінде қай өсімдікті қолданды?

    Ас бұршағын.

  • 8) Ата-аналық формалар қандай әріппен белгіленеді?

    P (лат. parents — ата-ана).

  • 9) Бір жұп белгі бойынша айырмашылығы бар ата-аналарды будандастыру қалай аталады?

    Моногибридті будандастыру.

  • 10) Г. Мендель еңбегінің атауы?

    «Өсімдік будандарымен жүргізілген тәжірибелер».

  • 11) Г. Мендельдің I заңы?

    Бірінші ұрпақ будандарының біркелкілік заңы.

  • 12) Г. Мендельдің II заңы?

    Белгілердің ажырау заңы.

  • 13) Толымсыз доминанттылық дегеніміз не?

    F1 ұрпақта белгі аралық сипатта байқалатын жағдай.

  • 14) Берілген генотиптерден гомозиготаларды көрсет: AA, Aa, Bb, aa.

    AA және aa.

  • 15) Аллельдер гаметада «таза күйінде» сақталады. Бұл қалай аталады?

    Гамета тазалығы ережесі.

Жұптық жұмыс

Қима қағаздар арқылы бұршақ пен раушангүлдің генотипі мен фенотипі бойынша будандастыру тапсырмалары орындалады.

Топтық жұмыс

I топ (106-сурет)

  • Жануарлардың генотипін анықтау.
  • Ата-анасының генотиптері мен F1 генотипін табу.
  • Пеннет торын құрып, F2 генотипін анықтау.
  • F2-дегі ажырау қатынасын есептеу.
  • F1 және F2 нәтижелерін Мендель заңдарымен байланыстыру.

II топ (107-сурет)

  • Қандай тұқымдардың будандарынан алынғанын болжау.
  • F1-де алынған тұқымдарды және доминанттылық түрін анықтау.
  • Ата-анасының генотипін және гаметалардың гендерін табу.
  • F1 генотипін жазып, түстердің ажырау қатынасын анықтау.

III. Жаңа сабақты меңгерту

Дигибридті будандастыру және белгілердің тәуелсіз ажырау заңдылығы

Моногибридті будандастыруды зерттеу барысында Мендель бір жұп қарама-қарсы белгінің бірнеше ұрпақ бойы берілуін талдап, екі заңдылықты тұжырымдады: бірінші ұрпақ будандарының біркелкілігі және белгілердің ажырауы.

Алайда табиғатта екі, үш немесе одан да көп белгілері бойынша айырмашылығы бар организмдер арасында да будандасу жиі кездеседі. Мұндай жағдайда тұқымқуалау қалай жүреді деген сұрақ туындайды.

Тәжірибенің өзегі

Мендель екі жұп қарама-қарсы белгілері бар бұршақ сорттарын будандастырды: тұқым түсі (сары/жасыл) және пішіні (тегіс/кедір-бұдыр). Будандастыруға алынған даралар гомозиготалы болғандықтан, F1 ұрпақта барлық тұқымдар сары әрі тегіс болып шықты. Бұл сары түс пен тегіс пішіннің доминант, ал жасыл түс пен кедір-бұдыр пішіннің рецессив екенін көрсетеді.

F1 ұрпақты өзара будандастырғанда F2 ұрпақта фенотиптер саны моногибридті будандастыруға қарағанда күрделірек болады. Мендель алған 556 тұқымның ішінен: 315 — сары тегіс, 101 — сары кедір-бұдыр, 108 — жасыл тегіс, 32 — жасыл кедір-бұдыр.

F2 фенотиптік қатынас

Сандық арақатынас шамамен 9 : 3 : 3 : 1 болады (9AB : 3Ab : 3aB : 1ab).

Пеннет торы бойынша қорытынды

16 түрлі үйлесімнің 12-сі доминантты белгімен, 4-еуі рецессивті белгімен көрінеді. Әр белгі жұбы бойынша ажырау 3 : 1 қағидасына бағынады.

Негізгі тұжырым

Мендель белгілердің кез келген жұбы бойынша ажырау басқа белгі жұбына тәуелсіз жүретінін анықтады. Бұл — белгілердің тәуелсіз ажырау заңы.

Анықтама: бір-бірінен айқын екі (немесе бірнеше) жұп белгі бойынша ажыратылатын гомозиготалы дараларды будандастырғанда, екінші ұрпақта белгілер жұбы тәуелсіз тұқым қуалайды және ата-анасына ұқсамайтын жаңа үйлесімдер түзіледі.

Қорытынды

Дигибридті будандастыру нәтижесінде F2 ұрпақта фенотиптердің 9 : 3 : 3 : 1 қатынаста ажырауы белгілердің бір-бірінен тәуелсіз тұқым қуалайтынын дәлелдейді. Бұл — Мендель генетикасының негізгі тіректерінің бірі.