Өлең жолдарымен дәлелдеңдер
Сабақтың жалпы мақсаты
Оқушыларға Абайдың «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» өлеңі арқылы поэзияның идеялық өзегін, өлеңге қоятын эстетикалық талабын, ақындықтың мұрат-мақсатын ұғындыру. Сондай-ақ ақынның поэзияның қоғамдық мәні мен міндетіне айрықша маңыз беруін, халыққа түсінікті тілмен дін деректерін (аят, хадис, бәйіт, мешіт, мінәжат, уәли ұғымдары) мысал етіп, өлеңнің бағасын көтеру тәсілін таныту. Негізгі түйін: Абай поэзияны «сөздің асылы» ретінде жоғары қоя отырып, оны төмендететін олқылықтарды да ашық сынайды.
Негізгі идея
Өлең — қоғамға ықпал ететін күш, тәрбиелік міндеті бар өнер.
Эстетикалық талап
Тілге жеңіл, жүрекке жылы, үйлесімі жұп-жұмыр, бөтен сөзден таза болу.
Оқырман мен тыңдаушы
Таным мен талғам өскенде ғана өлеңнің қадірі артады.
Сабақ барысы
I. Қызығушылықты ояту
- Оқушыларды түгендеу, үй тапсырмасын тексеру.
- Өткен тақырыпты еске түсіру, негізгі ұғымдарды жинақтау.
II. Мағынаны ажырату (жаңа сабақ)
«Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» — Абайдың 1887 жылы жазған туындысы. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен өріліп, 5 тармақты шумақтардан тұрады. Бұл шығарма қазақ оқырманына ақындық өнердің биік өлшемін ұсынып, поэзияны қоғамдық санаға ықпал ететін қуатты құрал ретінде танытады.
Абай көтерген негізгі мәселелер
- Ақын мен ақындықтың мұрат-мақсаты және қоғам алдындағы жауапкершілігі.
- Өлеңге жаңа эстетикалық норма қою: мазмұн мен түрдің жарасымы.
- Өлеңнің қадірін түсіретін кемшіліктерді сынау: «бөтен сөз», білімсіздік, дақпырт.
- Тыңдаушы талғамының төмендігі поэзияның танылуына кедергі екенін айту.
Өлең беделін көтерудегі тәсіл
Абай өлең сөздің бағасын халыққа ұғынықты ету үшін аят, хадис, құтпа, мінәжат секілді ұғымдарға сүйенеді. Бірақ мұндағы мақсат — дінді мадақтау емес. Ақын дін авторитетін шартты түрде пайдаланып, хат таныған жұрт мойындайтын танымға арқа сүйеп, поэзияның абыройын арттыруға күш салады.
Абайдың басты өлшемі — «Іші алтын, сырты күміс»: мазмұн тереңдігі мен көркем пішіннің табиғи үйлесімі. Бұл — ақынның поэзияға қоятын ең биік талабы.
Абайдың сыны мен «ақындық декларациясы»
Өлеңнің келесі бөліктерінде Абай ескірген дәстүрдің кемшілігін тарихтық-философиялық тұрғыдан қатал сынайды: жаттанды шешендікке, жағымпаздыққа, мал үшін мақтау айтқан «сатымсақ ақындыққа» қарсы шығады. Өз сөзін қоғамды түзейтін күш деп танып, өлеңнің тәрбиелік міндетін алдыңғы қатарға қояды.
Сонымен бірге Абай жанр мен мазмұнға талап қояды: батырлық, қыз-қызық, жеңіл әңгіме қуған шығармалар оқырманды тәрбиелік мақсаттан алыстатуы мүмкін деп есептеп, өлеңнің терең ой мен анық шындыққа құрылуын қалайды.
III. Ой толғаныс
Өлеңді оқу және талдау
Төмендегі мәтінді мәнерлеп оқып, поэтикалық талаптар мен сын нысандарын анықтаңдар.
«Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» (үзінді)
Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы.
Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы,
Ол — ақынның білімсіз бишарасы.
Айтушы мен тыңдаушы көбі — надан,
Бұл жұрттың сөз танымас бір парасы.
Әуелі аят, хадис — сөздің басы,
Қосарлы бәйіт-мысал келді арасы.
Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын пайғамбар мен оны Алласы.
Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы,
Сонда да солардың бар таңдамасы.
Іші алтын, сырты күміс сөз жақсысын
Қазақтың келістірер қай баласы?
Сөз түзелді, тыңдаушы, сен де түзел,
Сендерге де келейін енді аяңдап.
Батырды айтсам ел шауып алған талап,
Қызды айтсам, қызықты айтсам қыздырмалап.
Әншейін күн өткізбек әңгімеге
Тыңдар едің әр сөзін мыңға балап.
Ынсап, ұят, ар, намыс, сабыр, талап —
Бұларды керек қылмас ешкім қалап.
Терең ой, терең ғылым іздемейді,
Өтірік пен өсекті жүндей сабап.
Сөздікпен жұмыс
- Аят — Құран сөзі.
- Хадис — Мұхаммед пайғамбардың сөзі.
- Бәйіт — өлең жолы; «бәйіт-мысал» — үлгі-өнеге мәнді мысал өлең.
- Құтпа — уағыз, мінберде сөйленетін насихат.
- Мінәжат — Аллаға жалбарыну, мадақ сөз.
- Уәли — әулие (діни ұғым).
«Іші–сырты» кестесі (жұптық/жеке жұмыс)
Іші (Абай талабы)
- Терең мазмұн, даналық, анық ой.
- Тәрбиелік мән, қоғамдық жауапкершілік.
- Шындыққа адалдық, ар-ұят өлшемі.
Сырты (сенің талабың)
Өз өлшемдеріңді жазыңдар: тіл тазалығы, ырғақ, көркемдік, қазіргі оқырманға әсері, өмірмен байланысы.
Талқылау сұрақтары
- Абай өлеңге қандай анықтама береді?
- Ақындық пен өлеңге қандай талаптар қояды? Абайша нағыз өлең қандай болуы керек?
- Тыңдаушыға арналған жолдарды табыңдар. Қазіргі тыңдаушы туралы өз ойларыңды білдіріңдер.
- Ақын сынына кімдер ілігеді? Өлең жолдарымен дәлелдеңдер.
Сабақты қорыту
Абай «Өлең – сөздің патшасы» деп поэзияны ең биік өнер ретінде бағалайды. Мұндай өлеңді «ер данасы» ғана тудыратынын айта отырып, ақын сөздің табиғи сұлу болуын және мағынаның терең болуын қатар талап етеді. Негізгі шарттары: «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиюі», «айналасының теп-тегіс жұмыр келуі», «бөтен сөзбен былғанбауы». Бұлардың бәрі «іші алтын, сырты күміс» деген тұжырымға жинақталады: мазмұн мен түрдің мінсіз үйлесімі.
Үй тапсырмасы
«Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» өлеңін жаттау.