Білім жүйесін бағалау
Білім жүйесін бағалау: бағалау жүйесіндегі кейбір мәселелер
Мақсаты
Оқушылардың оқуға қызығушылығын арттыра отырып, әрбір білім алушының күтілетін нәтижеге қол жеткізу жолындағы жетістігін жан-жақты әрі әділ бағалау.
Міндеттері
- Оқу материалын меңгерте отырып, ақпаратты өздігінше жинауға ынталандыру және қызығушылықты ояту.
- Жеке тұлғаның интеллектуалдық дамуын қамтамасыз ету.
- Әрбір оқушының нәтижеге жетуге бағытталған талпынысын дамыту.
Қазіргі кезеңде мектептегі тәрбие, даму және оқу үдерісі мұғалім мен оқушының ынтымақтастығына, ізгілендіру қағидаттарына сүйеніп ұйымдастырылады. Осыған байланысты бағалаудың рөлі түбегейлі өзгерді: ол тек бақылау құралы емес, тәрбиелеуші, диагностикалық, дамытушы, бақылаушы және басқарушы қызметтерді қатар атқаруы тиіс.
Бағалау жүйесінің жаңаруы: ізденіс және бағыт
Дәстүрлі 5 балдық жүйе
Қазіргі таңда 5 балдық жүйе оқу үдерісін ұйымдастыру ұстанымдары мен бағалаудың жаңа қызметтерінен туындайтын белгілі бір талаптарға сәйкес қолданылып келеді. Дегенмен, соңғы жылдары бағалау мен бақылауды әртүрлі аспектілер бойынша зерттеу нәтижелері және шығармашылықпен жұмыс істейтін мұғалімдердің тәжірибесі негізінде жаңа тәсілдер қарастырылуда.
12 жылдық білім беру және 10 балдық жүйе
12 жылдық білім беру жағдайында жалпы білім беретін мектеп сыныптарында талдауға ыңғайлы 10 балдық бағалау жүйесін қолдану қарастырылады. Бұл тәсіл нәтижеге бағдарланған білім беру моделінің логикасына жақын келеді.
Нәтижеге бағдарланған оқытудағы негізгі қағида
Нәтижеге бағдарланған білім беруде үдеріс оған қатысушылар арасындағы субъект–субъект қатынасы негізінде жүзеге асады. Білім алушы оқу-тәрбие үдерісінің толыққанды субъектісі ретінде өз іс-әрекетін мақсатты ұйымдастырып, табысқа жетуге ұмтылады.
Күтілетін нәтиже және бағалау нысандары
Білім алушының жетістігі күтілетін нәтижелер жүйесі арқылы анықталады. Күтілетін нәтиже пәндік білім, білік және дағдыларды, сондай-ақ түйінді және базалық құзыреттіліктердің құрамдас бөліктерін белгілі бір контексте ықпалдастыра қолдануды көздейтін оқу іс-әрекеттерінің сипаттамасы ретінде қарастырылады.
Бағаланатын нәтижелер
- Пәндік білім, білік, дағдыларды меңгеру деңгейі.
- Адамгершілік нормаларға бағдарланған іс-әрекет тәсілдері.
- Жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтар тұрғысындағы мінез-құлық және әрекет дағдылары.
Бағалау құралы
Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалау құралы ретінде балдық және рейтингілік тәсілдерге негізделген балдық-жинақтау жүйесі қолданылады.
Оқу іс-әрекеттері тәсілдерін саралау үш деңгей аясында жүзеге асырылады. Критерийлік-бағдарланған шкала нақты оқу үдерісі шеңберінде білім, білік және құзыреттіліктің берілген деңгейіне қаншалықты жеткенін анықтауға мүмкіндік береді.
Негізгі ұстанымдар: объективтілік, өзіндік бағалау, жинақтау және жариялылық
Объективтілік
Объективтілікті қамтамасыз ету әр пән бойынша оқу іс-әрекетінің барлық түрінен алынған ұпайларды жинақтау арқылы жүзеге асады. Бағаның объективтілігі білім алушының білімі мен іс-әрекетіндегі күтілетін нәтижелер жүйесіне сүйеніп, оқу жетістігінің деңгейін анықтауға негізделеді.
Өзіндік бағалау
Өз жетістігін бағалау — өзін-өзі тексеру мен бақылау, өз іс-әрекетіне сыни көзқараспен қарау, қателерді анықтау және оларды түзету жолдарын табу, сондай-ақ бағалау критерийлерін айқындай алу.
Балл жинау және оқу портфолиосы
Балл жинау бағалауды дараландыруға мүмкіндік береді: белгілі бір уақыт аралығында жиналған ұпайлар білім алушының оқу портфолиосында көрініс табады. Бұл тәсіл білім, білік, дағдыларды оқушының мүмкіндігіне, қызығушылығына және қабілетіне қарай тереңдетуге, кеңейтуге, сондай-ақ жеке даму траекториясын өз бетінше таңдауға жағдай жасайды.
Нәтижесінде білім алушы, ата-ана және мұғалім белгілі бір кезеңдегі жетістікті салыстырып, жеке даму динамикасын тұрақты бақылауға мүмкіндік алады.
Жариялылық
Бағалаудың жариялылығы білім алушылар мен ата-аналар арасында, білім алушы мен мұғалім арасында, сондай-ақ ата-ана мен мұғалім арасында туындайтын психологиялық сипаттағы көптеген мәселелерді шешуге ықпал етеді.
Бастауыштағы бағасыз оқыту
Бастауыш мектептің 1-сыныбында білім алушылардың оқу жетістіктері сандық баға арқылы белгіленбейді: бағасыз оқыту жүзеге асырылады. Бұл жағдайда бақылау мен бағалау пән бойынша білім, білік, дағдыны меңгеру деңгейі және баланың даму деңгейімен айқындалатын оқу үдерісінің сапалық нәтижесін көрсететін мазмұндық-бағалық негізде құрылады.
10 балдық бағалау шкаласы (12 жылдық білім беру)
| Балл | Сипаттама |
|---|---|
| 0 | Қанағаттанарлықсыз |
| 1–2 | Қанағаттанарлықтан төмен |
| 3 | Қанағаттанарлық |
| 4 | Қанағаттанарлықтан жоғары |
| 5 | Жеткілікті жақсы |
| 6 | Жақсы |
| 7 | Өте жақсы |
| 8 | Үздікке жақын |
| 9 | Үздік |
| 10 | Өте үздік |
Ұпайларды есептеу қағидасы
Білім алушының іс-әрекетінің барлық түрі алынған балдарды қосу әдісімен бағаланады. Әр пән бойынша жоғары балл белгілі бір оқу кезеңінде орындалған іс-әрекет түрлерінен, сондай-ақ бақылаудың ағымдық, аралық және қорытынды формаларында алынған ұпайларды жинақтау арқылы анықталады.
Оқу жетістіктерін бағалау түрлері
Сабақ сайын бағалау
Бір сабақ шеңберінде жинақталған балдардың орташа арифметикалық мәнін анықтау арқылы жүзеге асырылады. Орташа мәнді есептеу үшін оқу іс-әрекеті деңгейлеріне (репродуктивті, продуктивті) сәйкес тапсырмаларды орындауда алынған балдар қолданылады.
Тақырыптық және жалпылау бағалау
Мұғалім білім алушының іс-әрекетінің барлық деңгейлерін (репродуктивті, продуктивті, шығармашылық) ескере отырып, тақырыптық және жалпылау бағалауды жүргізеді.
Қорытынды бағалау
Бағалау жүйесі нақты қол жеткізілген нәтижелерді қадағалауды және оларды одан әрі жетілдіруді көздейді. Қорытынды бағалау оқу кезеңі соңындағы жиынтық нәтижені айқындайды.
Бағалау кезеңдері
Ағымдық
2–11-сыныптардағы оқу кезеңдерінде жүргізіледі: сабақ сайын және тақырыптық бағалау.
Кезеңдік
Бөлім аяқталғанда, сондай-ақ жартыжылдық және оқу жылы қорытындысында жүргізіледі: тақырыптық және жалпылау бағалау.
Межелік
Оқу циклдары аяқталғаннан кейін жүргізіледі: 2, 4, 6, 8, 10, 12-сыныптардан кейін (тақырыптық және жалпылау бағалау).
Мемлекеттік бақылау және мониторинг
Аралық мемлекеттік бақылау
Бастауыш және негізгі мектеп аяқталғаннан кейін (4 және 10-сыныптардан соң) оқыту нәтижелері аралық мемлекеттік бақылау және межелік бақылаулар арқылы тексеріледі.
Ұлттық бірыңғай тестілеу
Жалпы орта білімді аяқтағаннан кейін (11 (12)-сыныптардан соң) білім сапасын мемлекеттік бақылау Ұлттық бірыңғай тестілеу түрінде өткізіледі.
Бағалау мониторингі
Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалау мониторингі білім беруден күтілетін нәтижелерге сәйкес әр екіжылдық оқыту циклдарының соңында өткізіледі.