Найман мемлекетінің астанасы
Сабақ: Қыпшақ хандығы (презентациямен)
Интерактивті сабақ жоспары: мақсаттар, кезеңдер, үй тапсырмасын тексеру және Қыпшақ хандығының қоныстануы, этникалық құрамы, қоғамдық құрылысы, саяси жағдайы мен шаруашылығы бойынша мазмұн.
I тур: «Өткел» — үй тапсырмасын тексеру
Алдыңғы тақырыптар бойынша қысқаша қайталау: наймандар, керейіттер және жалайырлар туралы негізгі деректерді бекіту.
Найман мемлекеті: қысқа сұрақтар
-
Наймандар қай жерлерді мекендеген?
Моңғолияның орта және батыс бөлігін.
-
Найман мемлекетінің астанасы?
Орхон өзенінің бойындағы Балықты.
-
Мемлекет кімнің кезінде дами бастады?
Наркеш Дайын тұсында.
-
«Білге хан» атағы кімге берілді?
Инанч-Білгеге.
-
Хандық қаншаға бөлінді?
Екіге: Даян хан және Бұйрық хан ұлыстарына.
Керейіттер: тарихи сынақ хат (бос орындар)
1) Керейіттер __________________________ өзенінің бойында орналасқандықтан «керей» деп аталған.
2) Керейіт тайпалары __________________________ өзендердің бойында тұрған.
3) Керейіт мемлекетінің орталығы __________________________ қаласының маңындағы __________________________ деген жер.
4) Керейіт мемлекетінің шарықтау шегі __________________________ ғасырларда __________________________ хан кезінде.
5) Құршақұз хан билікті қайта қолына алған кезде хандықты __________________________ бөліктерге бөліп, жерін балаларына бөліп берді.
6) Құршақұз қайтыс болғаннан кейін __________________________ хан сайланды.
Сәйкестендіру тапсырмасы (жалайырлар)
Түсініктер
- Жалайырлар мекендеген жер
- Шыңғыс ханға ең жақын серігі
- Әскери басқару жүйесі
- Хан билігінің негізгі басқару орталығы
- Ұлыстардың ішкі істерін басқарғандар
- Керейіт, жалайыр, найман тайпаларының шаруашылығы
- Жалайыр, керейіт, найман тайпаларының баспанасы
- Қазақ өңіріне келген жалайырлардың қонысы
Жауаптар (үлгі)
- Селенгі, Хилок, Орхон өзендері мен Қарақорым қыраттары
- Мұқылай
- Ондық, жүздік, мыңдық, түмен
- Орда
- Шербей
- Көшпелі мал шаруашылығы
- Киіз үй (арба үстіне тігілген үй)
- Жетісу
Ескерту: «Венн диаграммасы» арқылы тайпалардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын да талдауға болады.
Жаңа сабақ: Қыпшақ хандығы
Алтайдан Еділге дейінгі ұлан-ғайыр аймақтың «Қыпшақтар даласы» (Дешті Қыпшақ) деп аталуы — бұл кеңістіктің қыпшақтардың тарихи ата-мекені болғанын айқын көрсетеді.
Негізгі мәселелер
- Қыпшақтардың қоныстанған жері және этникалық құрамы
- Қоғамдық құрылысы
- Саяси жағдай
- Шаруашылығы
Этникалық құрамы (қалыптасуы)
Қыпшақтардың этникалық құрамы VII–VIII ғасырларда қалыптаса бастады. Бірлестік екі қанатқа бөлінді.
Батыс бірлестігі
11 тайпа
- Елбөрілі
- Тоқсоба
- Йетоба
- Дурут
- Бужағылы
- Шортан (т.б.)
Шығыс бірлестігі
16 тайпа (8 негізгі + 8 ұсақ)
- Борку
- Петлоба
- Иман
- Башқұрт
- Құманку
- Бажна (т.б.)
Қоғамдық құрылысы
Билік жүйесі
- Билік мұрагерлікпен берілді
- Хандық биліктің орталығы — Орда
- Хан тағына елбөрілі тайпасынан шыққандар сайланды
Әскери ұйымдасу
- Билікті нығайту үшін жасалды
- Сол қанат — шығыста
- Оң қанат — батыста
Орталықтар
- Сол қанат орталығы — Сырдария бойындағы Сығанақ
- Оң қанат орталығы — Жайық бойы, Сарайшық
Әлеуметтік теңсіздік және тәуелді топтар
Қыпшақ қоғамында құлдар да еңбек етті. Басыбайлы құлдыққа көбіне малы жоқ кедейлер мен қолға түскен тұтқындар түсті. Кедейлердің ішінде жотақтар деп аталатын, жер өңдеумен айналысқан топтар болды.
Феодал-шонжарлардың табыс көздерінің бірі — тұтқындарды Орта Азия базарларына сатудан түскен пайда. Мүлік теңсіздігі археологиялық зерттеулерде, әсіресе жерлеу орындарының айырмашылықтарынан байқалады.
Жер иеленуде де теңсіздік болды. XI ғасырдан бастап Қазақстан аумағының Жетісудан басқа бөліктеріне қыпшақтар үстемдік етті. Хандықтың әлеуметтік-экономикалық жағынан нығаюы жерді кеңейтуді талап етті.
Саяси үдерістер және кеңею бағыты
Қыпшақтарға Қазақстанның оңтүстігіндегі қалаларға, Орта Азия базарларына және орыс жерлеріне шығу маңызды болды. Осы мақсатпен олар алдымен Сырдарияның орта және төмен ағысын, Арал мен Каспий өңірлерін жайлаған оғыз тайпаларын ығыстырды. Нәтижесінде «Оғыз даласының» орнына Дешті Қыпшақ атауы орнықты.
XI ғасырдың ортасынан бастап қыпшақтар Еділден өтіп, батысқа қарай жылжыды. Алдымен Солтүстік Кавказ халықтарымен және ежелгі орыс княздіктерімен байланыс орнады. Кейін Киев Русі, Византия, Болгария бағыттарына жорықтар жасалып отырды. 1071–1080 жылдары қыпшақтардың алғашқы топтары Дунайға жетті.
Кейбір рулары басқа түркі тайпаларымен бірлесе отырып, Кіші Азияға да тарай бастады.
Шаруашылығы
Негізгі бағыттар
- Мал шаруашылығы
- Аң аулау
- Қолөнер
- Егін шаруашылығы
Әлеуметтік қабаттар (қысқаша)
- Ақсүйек шонжарлар
- Қарапайым қауым
- Тәуелді топтар мен құлдар
II тур: «Асу» — дамыту ойыны («Қолжазба»)
Қыпшақтардың қоныстанған жерін және қыпшақ бірлестігіне енген түркі тілдес тайпаларды жүйелеу.
Жұмыс бағыты
- Қыпшақтардың қоныстанған аумақтарын карта бойынша белгілеу
- Қыпшақ бірлестігіне енген тайпаларды топтастыру (батыс/шығыс қанат)
III тур: «Шың» — семантикалық картамен жұмыс
Төмендегі сұрақтар қыпшақтардың тарихы, саясаты және шаруашылығы бойынша негізгі ұғымдарды бекітуге арналған.
| Сұрақ | Жауап (үлгі) |
|---|---|
| Қыпшақ хандығы қашан құрылды? | XI ғасырда. |
| Сыр бойындағы қалалар үшін ұзақ шайқас қай хандар арасында жүрді? | Хорезмшахтар мен қыпшақ хандары арасында. |
| Қыпшақтардың этникалық құрамы қанша бөліктен тұрды? | Екі бөліктен: Батыс бірлестігі және Шығыс бірлестігі. |
| Қыпшақтарды орыс деректерінде қалай атаған? | Половшылар. |
| Дунайға жеткен қыпшақтарды венгрлер қалай атаған? | Кундар (құндар). |
| Жерін кеңейту үшін қыпшақтарға қай бағыттарға шығу қажет болды? | Қазақстанның оңтүстік қалаларына, Орта Азия базарларына, орыс жерлерінің оңтүстік аудандарына. |
| Египет, Иран, Ауған, Үнді аймақтарында қыпшақ жылқылары қанша динарға дейін сатылған? | 1000 динарға дейін (кей деректе 500 динар). |
| Қыпшақтарда билік қандай жолмен берілді? | Атадан балаға мұрагерлік жолмен. |
Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы
Қорытынды
Дешті Қыпшақ кеңістігі, тайпалық бірлестік құрылымы, қоғамдық басқару, әлеуметтік жіктелу және батысқа қарай жылжу бағыттары бойынша негізгі тұжырымдарды бекіту.
Бағалау
Жауаптардың дәлдігі, картамен жұмыс, сәйкестендіру және талдау тапсырмалары бойынша қалыптастырушы бағалау.
Үйге тапсырма
Қыпшақтар туралы ізденіс жұмысы: деректер жинау, негізгі оқиғаларды уақыт сызығына түсіру және қысқаша қорытынды жазу.