Салт - дәстүр ұлттық тәрбие
12 сәуір
Бұл баяндама «Қазақстанның дамуындағы индустриялық-инновациялық басымдықтар: жаңа белестер» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияда оқылды.
Тақырып
Салт-дәстүрдегі ойын элементтері және бала тәрбиесі
Рухани мұра және ұрпақ тәрбиесі
Қазақ халқы — рухани қазынасы аса бай халық. Бұл мәдениет бір күнде қалыптасқан жоқ: оның түп-төркіні сонау VI–VIII ғасырлардағы Орхон-Енисей жазбаларынан бастау алады. Қазіргі Қазақстан аумағында жүргізілген археологиялық қазбалар да ертедегі ата-бабаларымыздың тек мал өсіріп, елін қорғаған жауынгер ғана емес, ақын-жыршы, шешен, сондай-ақ сәулетші, мүсінші, ұста, зергер болғанын дәлелдейді.
Қай заманда да адамзат алдындағы ең ұлы міндеттердің бірі — өз ісін жалғастыратын салауатты, саналы ұрпақ тәрбиелеу. Ұрпақ тәрбиесі — келешек қоғам қамын ойлау. Ал баланы жан-жақты, келбетті етіп өсіруде халықтық салт-дәстүрлердің тәлім-тәрбиелік әрі танымдық рөлі орасан.
Қазақ жұртының ұрпақ тәрбиесі жөніндегі жинақталған тәжірибесі мол. Аға буын жас ұрпаққа күнделікті тұрмыста ізеттілік, қайырымдылық, кішіпейілділік, әдептілік, елін-жерін, Отанын сүю сияқты асыл қасиеттерді үйретіп, бойына сіңіріп келеді. Адамның дүниеге келген сәтінен бастап есейіп, өмірден өткенге дейінгі өмірі мен іс-әрекеті, айналамен қарым-қатынасы — бәрі де салт-дәстүрмен астасып, дүниетанымды қалыптастыратын тәрбие мектебіне айналады.
Негізгі ой
Салт-дәстүр — ұлттық тәрбиенің өзегі. Оны жүйелі меңгерту баланың дүниетанымын кеңейтіп, мінез-құлқын қалыптастыруға ықпал етеді.
Ұлттық ойын — тәрбиенің тиімді құралы
Салт-дәстүрді оқытуда мектеп мұғалімі баланың жас ерекшеліктеріне сай ұлттық ойындарды, мақал-мәтелдерді және түрлі дәстүр үлгілерін педагогикалық тұрғыдан іріктеп алуы керек. Ұлттық тәрбиені дер кезінде меңгерту — ұстаздың басты міндеті.
Қазақтың ұлттық ойындары — көне дәстүрлердің бірі. Халық ауыз әдебиетінде ойындар мен ойын өлеңдер тәрбиенің таптырмас құралы ретінде ерекше орын алады. Оларда күнделікті тұрмыс әрекетінің сан қыры, еңбек мәдениеті, ұлттық бастаулар, намыс, қайсарлық, ержүректік туралы түсінік, ептілік пен шыдамдылық, жылдамдық пен күш-қайрат, әсем қимыл-қозғалысқа ұмтылыс айқын көрінеді. Сонымен бірге ойын баланы ұстамдылыққа, тапқырлыққа, қоршаған ортадан алған әсерін шығармашылықпен жеткізуге және жеңіске талпынуға баулиды.
Ойын туралы түйін
Ойын — тек көңіл көтеру емес. Ол төзімділікті, алғырлықты, тапқырлықты, ұқыптылықты, ізденімпаздықты, іскерлікті және дүниетаным кеңдігін қалыптастыруға мүмкіндік беретін педагогикалық тиімді әдіс.
Мысалдар
- «Асау мәстек»
- Ептілікке, шыдамдылыққа машықтандырып, ат үстіндегі өнерге қажетті қасиеттерді қалыптастырады.
- «Қалай айтуды білемін»
- Табиғат құбылыстарын тануды, жан-жануардың мінезі мен дыбысын дәл бейнелеуді талап етеді. Театрланған ойын үлгісінде өтіп, ән-жыр айту, есте сақтау қабілетін дамытады.
Неліктен ойын маңызды?
- Баланың дене бітімі жетіліп, қимылына сенімі артады.
- Оқуға және еңбекке белсенділікті күшейтеді.
- Қызығушылықты арттырып, қатысым дағдысын дамытады.
Сабақтағы ойын элементтері: қолдану үлгілері
Ойынды сабақта да, сабақтан тыс уақытта да орынды қолдану жақсы нәтиже береді. Ойын элементтерін жүйелі енгізу арқылы оқушылардың ынтасын, пәнге қызығушылығын арттыруға болады. Бұл тәсіл сыныптағы белсенділікті күшейтіп, оқушының сөйлеу мәдениетін және өз ойын еркін жеткізуін дамытады.
«Журналистер жолға шықты»
Әр топтан екі оқушы шығып, келесі топ мүшелеріне кез келген тақырыпта сұрақ қояды. Осы арқылы оқушылар шешендік дағдысын көрсетіп, диалог мәдениетін дамытады.
«Алтын қақпа»
Барлығы қатысады: сұрақтар арқылы оқушы іріктеліп, кейінгі кезеңдерде бірінші болып дұрыс жауап бергендер келесі «қақпаларға» өтеді. Соңында «Алтын қақпаға» жеткен оқушы жеңімпаз атанады.
«Көкпар» (сұрақ-жауап нұсқасы)
Сынып бірнеше топқа бөлініп, әр топ өз атауын таңдайды. Сұрақ оқылады: бірінші болып жауап берген команда «серкені алды» деп есептеледі. Келесі сұраққа алдымен серке алған команда жауап береді; жауап бере алмаса, мүмкіндік келесі командаға өтеді. Ойын осылай жалғасады.
«Қалай айтуды білемін» (төрт түлікпен)
Үлестірме қағаздың бір бетінде төрт түліктің суреті, екінші бетінде есеп беріледі. Есепті шығарып, сол түлікке қатысты мақал айту керек; мақал білмесе, жануардың дыбысын салады.
Мысал
«Мал өсірсең қой өсір, табысы оның көл-көсір».
«Асау мәстек» (деңгейлік тапсырма)
Үлестірме қағаз сыртында жылқы жасына қатысты атаулар (құлын, жабағы, тай, байтал, бие т.б.) беріледі. Әр деңгейлік тапсырманы орындаған соң, оқушы сол атауға анықтама береді.
«Ғажайып қоржын» (өлшем бірліктерімен)
Ойынға ата-бабаларымыз қолданған көне өлшем бірліктері енгізіледі. Ойынның әсерлі өтуі жүргізушінің дайындығына, сөз шеберлігіне және материалды ұсыну тәсіліне байланысты.
Шарты
- Қоржындағы белгіленген асықтар тартылады.
- (+) белгісі шықса — сөздің қалаған бір әрпін ашуға болады.
- (+2) белгісі — ұпай екі еселенеді.
- Көк асық — «күйсін» (қосымша тапсырма).
- Қызыл асық — сыйлық.
- (Ғ) белгісі — музыкалық сәлем.
Көрермендерге сұрақ
«Шақырым» — ата-бабамыз қолданған ұзындық өлшемі. Қазір оны қандай атаумен қолданамыз?
Жауабы: километр.
«Қалауың білсін»
Әр топтан бір оқушы шығып, үстел үстіндегі заттардың бірін таңдайды (білезік, сырға, жүзік, торсық, қамшы т.б.). Таңдаған затқа бекітілген қағаздағы есепті шығарады және сол бұйымның қазақ тұрмысындағы орны мен жасалу ерекшеліктерін қысқаша таныстырады.
Қорытынды және ұсыныс
Бұл ойындарды жүйелі қолдану арқылы оқушының ойы сергіп, өмір танымы кеңейеді; бірлесіп әрекет етуі артып, ұйымшылдыққа үйренеді; сабаққа қызығушылығы күшейеді. Сондықтан әр ұстаз өз пәнінде ойын элементтерін орнымен байланыстырып өткізсе, жас ұрпақ салт-дәстүрді құрметтеп, қастерлеуді үйренеді және қазақ халқының мұрасының тереңдігін сезінеді.
Рухани байлығымызды бойымызға ана сүтіндей сіңіріп өсірейік. Ертең елдің еңсесін тіктеп, Отанын қорғайтын ер жүрек ұрпақтың жауапкершілігі — бүгінгі тәрбиеден басталады.