Теңгенің шығу тарихы
Тәуелсіздік символы – ұлттық теңге
Тәуелсіздік пен егемендік ұстанымдарын биікке көтеретін бұл күн — еліміздің әрбір азаматы үшін қастерлі мереке. Ол 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Конституциялық заңның қабылдануына байланысты жыл сайын аталып өтеді.
Тәуелсіздік — ұрпаққа бұйырған үлкен бақыт, халқымыздың мәңгілік құндылығы. Бүгінгі жетістіктеріміздің бәрі Тәуелсіздіктің арқасында мүмкін болды. Ендігі міндет — сол құндылықтарды нығайта отырып, экономикалық дербестікті күшейту. Бұл жолдағы ең маңызды қадамдардың бірі — ұлттық валютаны енгізу еді.
Зерттеу жұмысының мақсаты
Тәуелсіздігіміздің символы саналатын ұлттық теңгенің тарихын дәріптеу, оның мәні мен маңызын түсіндіру.
Негізгі ой
Теңге — экономикалық тәуелсіздіктің тірегі.
Жоспары
- 1. Кіріспе
- 2. Теңгенің шығу тарихы
- 3. 2006 жылғы дизайн өзгерісі
- 4. Өскемендегі теңге сарайы
- 5. Қорытынды
- 6. Пайдаланылған әдебиеттер
1) Теңгенің шығу тарихы
1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін көптеген мемлекеттер тәуелсіздігін жариялап, ұлттық рәміздерін бекітті. Қазақстан да Елтаңба, Ту, Әнұранды заңмен бекітіп, саяси егемендігін нақтылады. Алайда саяси тәуелсіздікпен қатар, экономикалық тәуелсіздік те қажет еді. Сол себепті бұрынғы рубль аймағынан шығу және ұлттық валюта енгізу мәселесі күн тәртібіне шықты.
Ұлттық валюта туралы шешім
1993 жылғы 12 қарашада Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан Республикасында ұлттық валюта енгізу туралы» жарлыққа қол қойды. Ұлттық валютаны теңге, ал оның жүзден бір бөлігін тиын деп атау ұсынысын сол кезеңдегі ҚР Жоғарғы Кеңесі комитетінің төрағасы Сауық Тәкежанов айтқан.
Ұлттық теңгені жасауға шамамен екі жыл қажет болды. 1990 жылы Қазақстан теңгенің алғашқы үлгісін әзірлеу үшін арнайы жұмысшы тобын құрды. Тәуелсіз елдің ұлттық валютасын әзірлеуге қатысқан мамандар қатарында Тимур Сүлейменов, Меңдібай Әлин, Ағымсалы Дүзелханов, Хайролла Ғабжәлелов бар. Олар жұмысты Қазақстан мәдениетінің тарихи даму қырларын зерттеуден бастады.
Атаудың мәні
Н.Ә. Назарбаев ұлттық валютаны бір-ақ рет және бір атаумен шығару керектігін атап өткен. Тарихи деректерді саралау барысында қазақ қоғамында бұрыннан «теңге» атауы қолданылғаны анықталды. Кейбір зерттеушілер «деньги» сөзінің түбірі осы «теңге» атауымен сабақтас болуы мүмкін екенін де айтады. Ақша айналымының Азияда ертерек қалыптасқаны туралы тұжырымдар да бұл ойды күшейте түседі.
Теңге белгісі әлемдік биржалық тәжірибеде 2006 жылдан бастап төбесінде сызығы бар «Т» әрпімен қолданылып келеді. Ұлттық банк жариялаған байқау нәтижесінде осы символ үздік деп танылып, оны ұсынған авторларға сыйақы берілді.
Алғашқы банкноттар қалай басылды?
- Алғашқы теңге партиясы Англиядағы әйгілі «Harrison and Sons» фабрикасында басылып шықты.
- Банкноттарды сақтау үшін арнайы жер асты қоймалары дайындалды.
- Тасымалдау құпия жүргізілді: құжаттарда «Президент резиденциясының құрылысына арналған жабдықтар» деп көрсетілген.
- Алғашқы теңгелер жер асты қоймаларынан ел банктеріне 8 күн ішінде жеткізілді.
1993 жылдың қазан–қараша айларында Қазақстан рубль аймағынан толықтай шықты. Президент жарлығынан үш күн өткен соң, теңге айналымға енгізілді. Ескі ақшаны теңгеге айырбастау 1993 жылғы 15 қарашада сағат 08:00-де басталып, 20 қараша күні 20:00-де аяқталды.
Алғашқы бағам
1 теңге = 1000 рубль
Кейін 1 теңге 500 рубль болып нақтыланды.
USD-қа шаққанда
1 USD ≈ 4,35 теңге
Алғашқы айналым кезеңіндегі бағалау.
Тарихи дата
15 қараша 1993
Теңге ресми айналымға енген күн.
Алғашқы банкноттар дизайны
1992 жылы теңге дизайнындағы бейнелер бекітілді. Алғашқы банкноттарда тарихи тұлғалардың портреттері, Алатау мен Көкшетау көріністері, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Маңғыстаудан табылған таңбалар пайдаланылды.
1 теңге
Әбу Насыр әл-Фараби
3 теңге
Сүйінбай
5 теңге
Құрманғазы
10 теңге
Шоқан Уәлиханов
20 теңге
Абай
50 теңге
Әбілқайыр хан
100 теңге
Абылай хан
Дизайнерлердің пікірінше, тарихи тұлғалардың бейнесі банкнотты қолдан жасаудан қорғайтын күрделі бедерлі элементтерді күшейтеді әрі жас мемлекеттің тарихы мен болмысын танытады. Бұл қазақ теңгесін әлем валюталары арасында даралап, ерекшелей түсті.
Қазақстанның ақша сарайы бастапқы кезеңде металл тиындарды жаппай шығару мүмкіндігіне толық дайын болмағандықтан, тиындар алдымен қағаз түрінде айналымға енгізілді. Арада бір жыл өткен соң, 1994 жылы қағаз тиындар жезден жасалған монеталарға алмастырылды.
Өз банкнот фабрикамыздың ашылуы
1993 жылы құрылысы басталған банкнот фабрикасы 1995 жылы толық аяқталды. 1995 жылғы 19 мамырда ресми ашылу рәсімі өтті. Сол күні Нұрсұлтан Назарбаев фабрикада басылған алғашқы миллион теңгені көпшілікке көрсетті.
Бүгінде Тәуелсіз Қазақстан ұлттық валютасын өз елімізде шығарады. 2006–2011 жылдары фабрика жаңа үлгідегі банкноттарды басып шығаруды жалғастырды.
2) 2006 жылы теңге өз бейнесін өзгертті
2006 жылғы үлгідегі банкноттар бірыңғай стильде әзірленді: бет жағындағы негізгі композициялар көбіне тігінен, ал сырт жағындағы бейнелер көлденеңінен орналасқан. Жалпы дизайн Қазақстанның заманауи келбетін көрсетуге бағытталды.
Дизайндағы негізгі нышандар
- Ортаңғы бөлігінде «Астана–Бәйтерек» монументі — тәуелсіз Қазақстан дамуының нышаны ретінде берілді.
- Түрлі-түсті жолақтарда Қазақстан Республикасының Әнұраны ноталарының фрагменттері және номинал белгісі орналастырылды.
- Сол жақта — мемлекеттік Елтаңба, оң жақ жоғарғы бөлікте — мемлекеттік Жалау бейнеленді.
- Төменгі бөлікте ашық алақан символы — сенім, шынайылық және әділеттілік мәнін білдіреді.
2006 жылғы банкноттардың қысқаша сипаттамасы
| Номинал | Басым түсі | Мөлшері |
|---|---|---|
| 200 теңге | сарғылт-жасыл | 126 × 64 мм |
| 500 теңге | көкшіл-сұр | 130 × 67 мм |
| 1000 теңге | сарғыш-қоңыр | 134 × 70 мм |
| 5000 теңге | күңгірт қоңыр-қызыл | 142 × 76 мм |
| 10000 теңге | күлгін-көк | 146 × 79 мм |
Естелік және мерейтойлық шығарылымдар
Кейінгі жылдары теңгенің мерейтойлық және естелік түрлері де шығарылды. Олардың ішінде Қазақстанның тәуелсіздігіне, халықаралық ұйымдардағы төрағалыққа, сондай-ақ 2011 жылғы Қысқы Азия ойындарына арналған нұсқалар бар.
Ескерту: мәтіндегі кейбір шығарылым атаулары мен жылдары оқу мәтіні ретінде берілді.
3) Өскемендегі теңге сарайы
Өскемендегі теңге сарайы — еліміздегі монета өндірісінің маңызды орталықтарының бірі. Мұнда айналымдық теңгелер, коллекциялық монеталар және жетондар шығарылады. Мұндай өндіріс инфрақұрылымы ұлттық валютаның тұрақты айналымына, сапасына және қорғалу деңгейіне әсер етеді.
Ұлттық валюта күні
15 қараша — Қазақстанның ұлттық валютасы теңгенің айналымға енген күні. Бұл күн ұлттық валютаның ел экономикасындағы орны мен маңызын еске салып, экономикалық дербестік идеясын бекемдей түседі.
«Ұлттық валюта ретіндегі теңге еліміздің тарихында тәуелсіздіктің экономикалық негізі ретінде ғана емес, белгілі бір тұрғыда өз дәуірінің нышаны, тарихымыздың бір бөлшегі ретінде де орын алды».
— Н.Ә. Назарбаев
4) Қорытынды
Қазіргі таңда ел экономикасы даму үстінде, сондықтан теңгенің тұғыры да тұрақтылыққа ұмтылады. Ұлттық валютаның құны ел экономикасының өсімімен және халықаралық валюта нарығындағы қатынастармен айқындалады.
Теңге жақын шет елдерде де белгілі деңгейде қолданыс табады: кей аймақтарда ол доллар және еуромен қатар сұранысқа ие. Бұл — ұлттық валютаға деген сенімнің және аймақтық экономикалық байланыстардың көрсеткіші.
Түйін
Теңге — дербестік тірегі, экономикалық тәуелсіздіктің кепілі. Ол өз тарихындағы басты міндетін орындап қана қоймай, алдағы уақытта да ұлттық құндылық пен мемлекеттілік нышаны ретінде маңызын сақтай береді.
5) Пайдаланылған әдебиеттер
Мәтінде пайдаланылған деректер жалпы тарихи мәліметтер, ресми шешімдер мен мерзімдер, сондай-ақ ұлттық валюта туралы қоғамдық-танымдық мазмұндағы материалдар негізінде жүйеленді.
- Қазақстан Республикасының ұлттық валюта енгізуге қатысты ресми құжаттары мен тарихи деректер.
- Ұлттық банк материалдары және теңге дизайнына қатысты ақпараттық дереккөздер.
- Тәуелсіз Қазақстан тарихы жөніндегі оқу-танымдық еңбектер.