Абайдың алтыншы қара сөзіАЛТЫНШЫ СӨЗҚазақтың бір мақалы
Абайдың алтыншы қара сөзі
Абай бұл сөзінде қазақ арасында жиі айтылатын «Өнер алды — бірлік, ырыс алды — тірлік» деген мақалдың мәнін ашып, оның кейде үстірт түсінілетінін сын тезіне салады. Ол бірлік пен тірліктің шынайы өлшемі сыртқы ортақтықта емес, ішкі ұстанымда екенін айтады.
Бірлік: малға ортақтық емес, ақылға ортақтық
Абай «бірлік қандай елде болады, қайтсе тату болады» деген сұраққа жауап іздей отырып, көптің бірлікті көбіне «ат ортақ, ас ортақ, киім ортақ, дәулет ортақ» деген тар мағынада түсінетінін көрсетеді.
Мұндай ортақтық болса, «байлықтан не пайда, кедейліктен не залал?» деп, еңбек пен ізденістің құнын төмендету қаупі туады. Ағайынның «мал іздеп» арпалысуы да мәнсізге айналатындай көрінеді. Бірақ Абай мұны шынайы бірлік деп қабылдамайды.
Абайдың түйіні: бірлік — ақылға бірлік, малға бірлік емес.
Егер бірлік малға сатылса, «атасы басқа, діні басқа, күні басқалар» да жалданып-ақ «бірлік» қыла береді. Бұл — бірліктің құнын түсіріп, оны пайдаға айырбастайтын антұрғандықтың басы.
Жалған бірліктің салдары: күншілдік пен алдау
Абай ағайын арасындағы татулық малдың есебімен өлшенсе, онда әркім несібесін құдайдан тілеп, адал кәсіп іздеудің орнына «біріне-бірі пәле іздеуге» бейім болатынын айтады.
- Бірін-бірі түр-түсіне, ажарына, өкпесіне қарап мінейді;
- Сылтау таппаса, әдейі «пәле салып», қорғалатады;
- Әйтеуір, бірін-бірі алдаудың амалын іздейді.
Абай осындай әрекеттердің қай жерінен бірлік шығатынын сұрап, «ортақ мал» деген түсініктің татулыққа апармайтынын нақтылайды.
«Тірлік» деген не: жанның ғана амандығы емес
«Ырыс алды — тірлік» дегендегі тірлікті Абай жай ғана «жан кеудеден шықпағандық» деп қабылдамайды. Өйткені ондай тірлік — итте де бар. Тек тірі қалуды қымбат көріп, өлімді жау санау адамды ахиретке де қас етеді дейді.
Қорқыныштың нәтижесі
Жанын қорғаштап, жаудан қашып, қорқақ атану.
Еріншектіктің нәтижесі
Еңбек пен қызметтен қашып, еріншек, ез атану.
Мұндай күй — дүниедегі ырысқа дұшпан болу. Демек, мақалдағы «тірлік» бұлар емес: ол — көкірек пен көңілдің тірілігі.
Көкірек тірі болмаса: сөз ұғу да, еңбек ету де қиын
Абайдың ойынша, адам өзі тірі болғанымен, көкірегі өлі болса, ақыл табуға сөз ұға алмайды. Адал еңбекпен ерінбей жүріп мал табуға да жігері жетпейді.
Абай сипаттайтын кеселді мінез: жалқаулық, қылжақтық, «әзір тамаққа» үйірлік, сыртқы пысықтық пен ішкі арамдық, артын ойлап ұялмау.
Осындай халде жүріп «тірімін» деу — өзіңді-өзің алдау. Абайдың қатал үкімі: мұндай өмірден гөрі «алла жіберген ақ бұйрықты өлімнің өзі артық».
Ой түйін
Алтыншы қара сөздің өзегі — қоғамды ұстап тұратын бірлік те, адамға ырыс әкелетін тірлік те сыртқы көрініс емес. Бірлік — ортақ малда емес, ортақ ақыл мен мақсатта; тірлік — дененің ғана амандығында емес, көкірек пен көңілдің сергектігінде.
Абайдың басқа да қара сөздері
Бұл сөз — Абайдың қара сөздеріндегі ортақ идеялардың бірі: адамды түзейтін нәрсе — ойдың айқындығы, мінездің түзулігі, адал еңбекке ұмтылыс. Қалған қара сөздерінде де осы бағыттағы ойлар әр қырынан тереңдетіледі.