Оқушылардың құқықтық сауаттылығын арттыру
Жасөспірім және заң
Бұл кездесудің (пікірталастың) негізгі мақсаты — оқушылардың құқықтық сауаттылығын арттыру, құқық бұзушылық пен қылмыс белгілері және олардың түрлері туралы түсінік қалыптастыру, жасөспірімдердің құқықтары мен міндеттерін нақтылау. Сонымен қатар қоғамның заңдары мен нормаларын сақтауға, өз құқықтарын білуге және оны құрметтеуге тәрбиелеу көзделеді.
Кіріспе сөз
Мұғалім: Құрметті ұстаздар, ата-аналар, оқушылар және қадірлі қонақтар! «Жасөспірім және заң» атты пікірталас кешімізге қош келдіңіздер!
Пікірталастың мақсаты — оқушылардың құқықтық сауаттылығын арттыру, құқық бұзушылық пен қылмыстың белгілері және түрлері туралы мағлұмат беру, сондай-ақ жасөспірімдердің құқықтары мен міндеттерін түсіндіру. Әрбір азаматтың заңды сақтауы, өз құқығын білуі және оны құрметтеуі — қауіпсіз қоғамның негізгі тірегі.
Құқық туралы жалпы түсінік
Әлеуметтік норма дегеніміз не?
Қоғамда өмір сүретін адамдардың мінез-құлқын реттейтін ережелер жиынтығы әлеуметтік нормалар деп аталады.
Құқық пен моральдың айырмашылығы
Әлеуметтік нормалардың мемлекеттің пәрменімен заңдастырылған бөлігі — құқық, ал заңдастырылмаған бөлігі — мораль.
- Құқық бұзылса — кінәлі адам заңды жауапкершілікке тартылады.
- Мораль бұзылса — заңды жаза қолданылмайды, бірақ қоғамдық пікір әсер етеді.
Нормативтік құқықтық актілер
Құқықтық нормалар тек заңдармен шектелмейді. Олар басқа да нормативтік құқықтық актілерде бекітіледі:
Президент
нормативтік жарлықтар
Үкімет
нормативтік қаулылар
Министрліктер
нормативтік бұйрықтар
Жергілікті органдар
нормативтік шешімдер
Адам құқықтары: негізгі құжаттар
1948 жылғы 10 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын қабылдады. Декларация бойынша құқықтар үш топқа жинақталады:
Қазақстанда адам құқықтары Қазақстан Республикасының Конституциясында көрініс тапқан. Конституция 9 бөлімнен, 98 баптан тұрады, оның екінші бөлімі (30 бап) құқықтарға арналған.
«Сенің құқығың — менің құқығым» (оқушы құқықтары)
Бұл бөлімде оқушылар өз құқықтарына қатысты негізгі қағидаларды атап өтеді. Төмендегі ойлар мәтіндегі тұжырымдарды ықшамдап, мазмұнын сақтай отырып берілді:
Жеке бас қауіпсіздігі және қадір-қасиет
- Бала өмір сүруге, жеке бас бостандығына, қадір-қасиетіне және жеке өмірінің қорғалуына құқылы.
- Мемлекет баланы тәні мен жанына зиян келтіруден және бостандығына қысым көрсетудің кез келген түрінен қорғауға міндетті.
Тұлғалық даралық және тең құқықтылық
- Бала туған сәттен бастап аты-жөніне, ұлтына, азаматтығына ие болуға құқылы.
- Ұлтына, тіліне, денсаулығына, білім деңгейіне және отбасы жағдайына қарамастан, балалар тең құқылы.
Сөз бостандығы және ар-ождан еркіндігі
- Әр бала сөз бостандығына, өз пікірін айтуға және ар-ождан бостандығына құқылы.
- Коммерциялық емес ұйымдарға қатысуға және заң рұқсат еткен бейбіт жиналыстарға қатысуға құқығы бар.
Жеке өмірге қол сұқпаушылық
- Ешкімнің басқа адамның ар-намысына нұқсан келтіруге, жеке өміріне араласуға, рұқсатсыз үйіне кіруге немесе хат-хабарын оқуға құқығы жоқ.
Ана тілі және білім алу құқығы
- Әркімнің ана тілін және төл мәдениетін пайдалануға, тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдауға құқығы бар.
- Азаматтарға тегін орта білім алуға кепілдік беріледі; орта білім алу міндетті. Конкурстық негізде тегін жоғары білім алуға құқығы бар.
Құқықпен қатар міндет те бар
Оқушылар өз құқықтарын атағаннан кейін, олардың негізгі міндеттері талқыланады: мектептің ішкі тәртібін сақтау, заңды құрметтеу, өзгенің құқығына қол сұқпау, қоғамда жауапты мінез-құлық көрсету.
Психологиялық тренинг
Пікірталас басталмас бұрын қатысушылар арасындағы сенім мен ізгі қарым-қатынасты күшейту мақсатында мектеп психологымен бірлесіп шағын тренинг өткізіледі.
1) «Қасиет сыйлау» тапсырмасы
Әр қатысушыға екі ақ парақ беріледі. Бірінші параққа өзі жоғары бағалайтын адами қасиеттерді жазып, қалаған адамға ұсынады. Кейін әркім алған парақтағы жазылғанды дауыстап оқиды.
2) «Ақ парақтағы нүкте» тапсырмасы
Екінші парақтың ортасында кішкентай қара нүкте болады. Қатысушылар «не көріп тұрсың?» деген сұраққа жауап береді. Тренингтің мәні: көбіне қара нүкте бірден көзге түседі, ал ақ кеңістік назардан тыс қалады. Ақ түс — жақсылықтың белгісі; жақсылықты көре білу маңызды.
«Тығырықтан шығар жол қайсы?» (ситуациялық тапсырма)
Төмендегі көрініс — жасөспірімдердің бос уақытты жоспарлау, ата-анаға ескерту, қауіп-қатерді алдын ала бағалау сияқты дағдыларын талқылауға арналған.
Көшедегі көрініс
Айман: Айболат, бүгін Камалдың баласының тойы ғой, білесің бе?
Бақытжол: Иә, иә. Айтпақшы, Дамирлер бүгін жиналайық, той қызықтайық деген. Саған хабарласқан жоқ па?
Айман: Жүр, онда солай қарай барайық, қызықтан құр қалмайық.
Бақытжол: Кеттік. Жолшыбай Бекжолға соға кетейік, ол да барар.
Айман: Бекжол, біз той болып жатқан жерге бара жатырмыз. Балалар да сол жақта. Бізбен бірге жүрші.
Дәурен: Жоқ, мен алдымен ата-анама ескертуім керек. Әйтпесе алаңдайды.
Бақытжол: Ескертіп не істейсің? Біз сияқты айтпай-ақ кете бермейсің бе? Сұрансаң, жібермей қалады.
Дәурен: Жоқ, балалар, мені жібермейді, бара алмаймын. Ол жақта ішімдік ішкен адамдар болуы мүмкін, бір жағдайға тап болып жүрерміз.
Айман: Онда өзің біл. Ертең «қызықтан қалдым» деп өкініп жүрме.
Бақытжол: Осы кезден бастап көшеге үйрене бермейсің бе?
Талқылау сұрағы (ата-аналарға)
Осы жағдайға сіздің көзқарасыңыз қандай? Ата-ана тәрбиесінде немесе бақылауында қай жерде қателік кетуі мүмкін?
Талқылау сұрағы (полиция инспекторына)
Осындай жағдайда оқушылар мен ата-аналарға қандай жауапкершілік түрлері қарастырылуы мүмкін? Алдын алу үшін қандай нақты қадамдар ұсынар едіңіз?
«Көкейде жүрген сауал» (сұрақ-жауап)
Бұл бөлімде топтар өздерін қызықтырған сұрақтарды қояды және құқықтық тақырыптарды нақтылайды.
Жалпы құқықтық сұрақтар
- 1 Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы қай жылы қабылданды? 1948.
- 2 Қазақстан Республикасындағы «Баланың құқықтары туралы» заң қай жылы қабылданды? 2002.
- 3 14 жасқа дейінгі жасөспірім қылмыстық жауапкершілікке тартыла ма?
- 4 Кәмелеттік жас — нешеге толу?
- 5 16 жасқа толған адам қылмыстық жауапкершілікке тартыла ма?
Мектеп психологына сұрақтар
- Мектеп жасындағы балалардың мінез-құлқының ауытқуына қандай жағдайлар әсер етеді?
- Кәмелетке толмаған, мектептегі «қиын» балалар туралы не айтар едіңіз?
Тәрбие ісі жөніндегі орынбасарына сұрақтар
Мектептің ішкі ережелері туралы қысқаша түсіндірме:
- Оқушылар мектептің ішкі ережесін қаншалықты сақтап жүр?
- Ережені бұзатын оқушыларға қандай шаралар қолданылады? Алдын алудың тиімді жолдары қандай?
Қорытынды
Құқық — әркімге ортақ тәртіп пен қауіпсіздіктің тірегі. Өз құқығыңды білу — жауапкершіліктен қашу емес, керісінше, өз әрекетің үшін саналы таңдау жасай алу.
Жасөспірім үшін ең маңыздысы — заңды құрметтеу, өзгенің құқығын таптамау, қауіптің алдын ала бағалау және ата-ана мен мектептің қолдауын дұрыс пайдалану.
Еске салу
Егер сіз бұл материалды іс-шара жоспары ретінде қолдансаңыз: топқа бөлу, пікірталас жүргізу, сұрақ-жауап ұйымдастыру және жағдаяттық тапсырма арқылы қатысушылардың белсенділігін арттыру тиімді нәтиже береді.