Қыс шілдесі

Қаңтар қандай ай?

Қаңтар — күннің «қаңтарылып байланып», одан әрі тұқырылып қысқара алмайтын кезеңі болғандықтан осылай аталған. Бұл айда түс кезінде Күн көзі аспанның оңтүстік жағында болып, сол күнгі ең биік деңгейінде тұрады. Дегенмен бұл деңгей күн сайын өзгеріп отырады: Күннің жыл ішіндегі ең жоғары қалпы — жазғы күн тоқырауы (22 маусым), ал ең төмен қалпы — қысқы күн тоқырауы (22 желтоқсан).

Қаңтарулы тұрған аттың басы жерге жете алмайтыны сияқты, қаңтардағы Күн көзі де одан әрі төмендеп, көкжиекке тым жақындай қоймайды. Мұны қазақтар ертеден-ақ байқаған. Қаңтарда күн қысқарып, түн ұзарады.

Қаңтардағы ауа райы

Қаңтарда Күн «құлақтанып» шықса, не боран соғады, не аяз күшейеді. Ал Күн құлақтанып батса, ауа райы жылынуға бейім болады. Осыған байланысты:

«Ертеңгі Күн құлақтанса, еліңді жау шапқандай қорық; кешкі Күн құлақтанса, келінің ұл тапқандай қуан».

Ақпан қандай ай?

Ел аузында қаңтардың ақпанға «аманат» айтатыны туралы мынадай сөз бар:

«Ақпан — Тоқпан, Ай мүйізді алты күн. Айқайлап соқпа жеті күн. Қаһарлы келсе қатты күн, Қырына алса қырық күн… Қырлан, Ақпан, қырлан!»

Ақпан атауы «ақ ықпа» сөзінен шыққан деген түсінік бар. Бұл айдың мінезі — аумалы-төкпелі, құбылмалы. Қазақ даналығы: «Қаңтар — аяз айы, ақпан — боран айы» дейді.

Ақпандағы ауа райы және ырымдар

• Ақпан — жылдың ең қысқа айы: 28 немесе 29 күн.
• «Құт келеді — жұт келеді» деген сөз осы айдың құбылмалылығын меңзейді.
• Жұлдыз быжынап көрінсе, қыс ұзаққа созылуы мүмкін.
• Жұлдыз жымыңдаса — боран, жарқыраса — аяз, күңгірттенсе — күн жұмсарады.
• Айдың соңғы жартысында ауа райы ашық болса — жаз қуаң; ылғал молайса — жазда жер отты; дала қарлы болса — жер нәрлі болады.

Наурыз қандай ай?

Шығыс күнтізбесі бойынша Наурыз — жыл басы, маусымдық бөліністе көктем айы. Атауы парсы тіліндегі «нау» (жаңа) және «руз» (күн) сөздерінен шыққан, яғни «жаңа күн».

Көне жұлдыздық есепте бұл айды «үт» деп атаған. «Үт кірді, үсік шықты» деп, наурызда күннің жылынуына қуанған.

Маңызды күндер мен кезеңдер

• 22 наурыз — күн мен түн теңесетін кезең, Наурыз мейрамы.
• Алтын күрек — көктемнің қар ерітетін өкпек желі.
• Құс қанаты — ай соңында жыл құстары қайтып, қар аралас жаңбыр мен суық жел болатын мезет.
• Аласапыран — қар еріп, жер лайсаң тартатын шақ.
• Бесқонақ (17–21 наурыз) — боран-шашын күшейетін қауіпті кезең.

Көкек (Сәуір) қандай ай?

Бұл айда көкек алғаш шақырады, сондықтан ай көкек деп аталған. Кей өңірлерде сәуір деп те айтады: «Сәуір тумай, тәуір болмас».

Сәуірдегі ауа райы

Қар еріп, су тасиды, күн жылынады. Ағаш бүр жарып, жер көгереді. Мал төлдеп, жұрт уызға тояды. Бұл кезеңді халық қараөзек шақ деп атайды. Жылы жақтан құстар келіп, ұя салып, жұмыртқалайды.

Мамыр қандай ай?

Мамыр атауы тоқшылық, семіру ұғымын білдіреді. Кей пікір бойынша, барлық құстардың балапандарының ортақ атауы «мамыр» болғандықтан, ай аты да осы сөзден шыққан. Бұл тұжырымды ғалым, профессор С. Аманжолов та қолдаған.

Мамырдағы ауа райы

Күн жылынады, жер бусанып, өсімдіктер құлпырады. Мал төлдейді, құстар ұя салып, балапан өрбітеді. Солтүстік аймақтарда көктемгі егіс-дала жұмыстары қызады. Қой қырқу, жылқы күзеу, түйе жүндеу басталып, бие байлау, қымызмұрындық дәстүрі атқарылады.

Маусым қандай ай?

Маусым — жаздың алғашқы айы. Атауы үнді тілдеріндегі «маусым» деген жұлдыз атауынан шыққаны айтылады және түркі халықтары тілдері арқылы енген. Этнограф-жазушы С. Кенжеахметұлы бұл атау жаз маусымының басталуына байланысты қалыптасуы мүмкін екенін де атап өтеді.

Маусымның көне атауы — отамалы. Бұл жер отының молайып, шөптің нәрленіп, малға жұғымының артқанын меңзейді.

Маусымдағы ауа райы

Күн барынша ұзарып, түн қысқарады. Күн ысып, жаңбыр жауады. Маусым — шөп шабуға қолайлы мерзім.

Тамыз қандай ай?

Этнографтардың айтуынша, тамыз атауы ежелгі еврей тіліндегі «туммуз» сөзінен шығуы мүмкін. Қазақ ұғымында бұл ай «сары» мәнімен астасып, «сарша тамыз» атауы да қолданылады.

Тамыздағы ауа райы

• Қатты ыстықтан кейін «сарша» басылып, мал-жанға жайлы жаңбыр жауады — бұл да «үркердің толғағы» деп аталады.
• Сары сарша — жер құрғап, өсімдік сарғая бастайтын кез.
• Егін піседі.
• Таразының тууы — ай ортасында салқын тартып, күз нышаны білінетін мезет.

Қыркүйек қандай ай?

Қыркүйек — күздің алғашқы айы. Ай атауы мал шаруашылығымен байланысты: қой-ешкінің төлдеуін жылы айларға келтіру үшін жаз басында қошқарлар мен текелерге күйек байлаған. Тоқсан күннен кейін күйек алынып, аталық мал еркін жіберілген. Сол себепті «күйек ағытатын уақыт» — қыркүйек деп аталған.

Қыркүйектегі ауа райы

• Күн салқындайды, шық түседі, шуақты күндер де болады.
• Мизам шуақ — айдың екінші онкүндігінде салқын арасында болатын жайма-шуақ күндер.
• Сүмбіленің тууы — ай соңында су суитын кез: «Сүмбіле туса — су суыр».

Қазан қандай ай?

Бұл айды бозқырау деп те атайды — ауа райының ызғарымен байланысты. Құстар жылы жаққа қайтады, малшылар күзекке көшеді. Бие ағытылып, күздік сояды.

«Қазан» сөзінің мағыналары көп: ауыртпалық; жауға мінетін ат; ас пісіретін ыдыс; үзеңгінің бір түрі; шолақ зеңбірек; «қаза» (өлім) сөзімен төркіндес түсініктер. Кей деректерде бұл айда үлкен қырғын соғыс болып, атау сонымен байланысуы мүмкін делінеді.

Қазандағы ауа райы

• Жаңбыр жиілеп, күн салқындайды.
• Кейде қар ұшқыны байқалып, суға мұз қатады, бозқырау түседі.
• Бұлт қоюланады.
• Пісіп үлгермеген егін-көкөніс суыққа ұрынса, «қазан ұрды» дейді.
• Қазанда Таразы туып, таң суытады.

Қараша қандай ай?

Қараша — мал семіретін мезгіл. Ертеде салық малы осы айда жиналған деседі. Оны халық «қараж», «қаражшы» (қаражат жинаушы) деп атаған. Ай атауы соған байланысты қалыптасуы ықтимал. Қарашада қысқа шыдамайтын мал сойылып алынады.

Қарашадағы ауа райы

• Күн қатты суытады, қар түсе бастайды — «қарашаның қары».
• Қарашаның қайтуы — құстардың оңтүстікке қайта көшуі.

Желтоқсан қандай ай?

Желтоқсан — қыстың бірінші айы. Этнографтардың пайымдауынша, атау «жел» және «тоқсан» сөздерінің қосындысынан шыққан: «үш ай желді болады» деген мағына береді. Ежелгі түріктер де бұл айды «жел айы» деп атаған.

Желтоқсандағы ауа райы

• Қыс күшіне енеді, боран жиілейді.
• 22 желтоқсан — күн барынша қысқаратын қысқы күн тоқырауы.
• Қырбастың қызылы — ай басындағы алғашқы аяз.
• Текенің бұрқылы (бұрқағы) — айдың соңғы онкүндігінде қатты боран соғатын шақ; осы кезде киік текесі маталады.