Сызбаға бунақденелілердің даму жолдарын жаз

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Биология · 7-сынып

Әдісі: жаңа білім меңгерту Түрі: әңгіме, сұхбат

Тақырып

Буынаяқтылар типі. Бунақденелілер класы. Бунақденелілердің дамуы және пайда-зияны.

Көрнекіліктер

Интерактивті тақта
Жәндіктердің суреттері
Кесте
Тірек-сызба

Сабақтың кезеңдері

Ұйымдастыру
Үй тапсырмасын сұрау және қорытындылау
Жаңа сабақты түсіндіру, қорытындылау
Үй тапсырмасы
Бағалау

Сабақ мақсаттары

Білімділік

Бунақденелілердің алуан түрлілігі туралы білім қалыптастыру, тіршілігі жөніндегі түсінікті кеңейту.

Дамытушылық

Бунақденелілердің түрлері арқылы олардың құрылысы, қоректенуі және дамуын түсіндіру.

Тәрбиелік

Табиғаттағы маңызын талдай отырып, жәндіктерді қорғауға тәрбиелеу.

І кезең: Ой қозғау (үй тапсырмасы)

Алдыңғы тақырыпты еске түсіріп, негізгі ұғымдарды нақтылаймыз.

Негізгі сұрақтар арқылы қайталау

Қайталау сұрақтары

Неліктен бұл тип «Буынаяқтылар» деп аталады?
Буынаяқтылар типінің кластары қандай?
Шаянтәріздестер класының негізгі белгілерін ата.
Өрмекшітәріздестер туралы не білесің?
Кенелердің ауыл шаруашылығына келтіретін зияны қандай?
Буынаяқтыларға ортақ негізгі ерекшеліктерді көрсет.

Салыстыру: шаршылы өрмекші және өзен шаяны

Кесте негізгі айырмашылықтарды көзге бірден түсіріп көрсетеді.

Белгісі	Шаршылы өрмекші	Өзен шаяны
Дене бөлімдері	Баскөкірек және құрсақ	Баскөкірек және құрсақ
Жабын	Хитинді жабын	Қалың хитинді жабын
Мұртша	Жоқ	Екі мұртша бар
Жүруге арналған аяқ	4 жұп	5 жұп
Көз құрылысы	Қарапайым	Күрделі
Тыныс алу	Демтүтік (трахея)	Желбезек
Құрсақ аяқтары	Жоқ	Бар
Зәр шығару	Мальпигий түтіктері	Екі жасыл без

Тапсырма: кластарына бөліп орналастыр

Шаянтәріздестер

Омар
Циклоп
Асшаян

Өрмекшітәріздестер

Құршаян
Кене
Қағысшаян

Ескерту: Көбелек, шыбын, шегіртке, баларасы — бунақденелілер класына жатады.

Буынаяқтылар типі: негізгі кластары

Шаянтәріздестер
Өрмекшітәріздестер
Бунақденелілер

ІІ кезең: Ойды іске асыру (жаңа тақырып)

Бунақденелілер — буынаяқтылар типіне жататын көпжасушалы, омыртқасыз жануарлар класы. Олар Жер шарының барлық аймақтарында таралған және жануарлар әлеміндегі ең ірі топтардың бірі.

Негізгі деректер

Түр саны шамамен 700 000-ға жуық деп есептеледі.
Класс тармақтары: туақанатсыздар және қанаттылар.
Бунақденелілер класында 35 отряд бар.

Бунақденелілердің сыртқы құрылысы

Денесі үш бөлімнен тұрады

Бас, көкірек, құрсақ.

Аяқ саны тұрақты

Барлығы 6 аяқ.

Қанат

Көпшілігінде қанат болады; аяқтар мен қанаттар көкірек бөлімінде орналасады.

Мүшелердің орналасуы

Басында: екі мұртша, күрделі және жай көздер (көзшелер).
Көкіректе: аяқтар мен қанаттар.
Құрсақта: көбею мүшелері.

Тіршілік әрекеттері

Тыныс алу: демтүтік (трахея) арқылы.
Қанайналым: ашық жүйе.
Бұлшықет жүйесі: күрделі.
Зәр шығару: ішекке ашылатын мальпигий түтікшелері.

Ғылым атаулары

Энтомология

Бунақденелілерді зерттейтін ғылым.

Этология

Жануарлардың мінез-құлқын зерттейтін ғылым.

Бунақденелілердің тіршілік ету ортасы

Олар әртүрлі ортаға бейімделіп, сан алуан тіршілік тәсілін қалыптастырған.

Жер бетінде

Қоңыз, құмырсқа, тарақан

Топырақ астында

Бұзаубас

Ауада

Шыбын, маса, көбелек, инелік

Суда

Суаршын, су қандала, су шалқақ, зұламат

Паразиттік

Бүрге, бит, қандала

Ауыз мүшелерінің типтері

Қоректенуіне қарай ауыз аппараты әртүрлі болады.

Сүзіп-жалаушы: шыбын
Шаншып-сорушы: маса, орман қандаласы
Кеміруші: тарақан, қоңыздар
Кеміріп-жалаушы: балара
Сорушы: көбелек

Даму түрлері

Тура даму

Ұрықтанған жұмыртқадан ересек жәндікке ұқсас жас дарақ шығады; негізінен денесі өсіп, жыныстық жағынан жетіледі.

Сызба: Жұмыртқа → имаго

Мысал: аққұйрық, камподея

Шала түрленіп даму

Сызба: Жұмыртқа → дернәсіл → имаго

Мысал: қандала, шегіртке, тарақан, инелік, бит

Толық түрленіп даму

Сызба: Жұмыртқа → дернәсіл → қуыршақ → имаго

Мысал: маса, шыбын, ара

Имаго — бунақденелінің ересек сатысы.

Бунақденелілердің табиғаттағы және адам өміріндегі рөлі

Пайдасы

Өсімдіктерді тозаңдандырады (көбелек және басқа тозаңдатқыштар).
Топырақ түзілуіне қатысады (көңқоңыз).
Зиянкестерді жоюға көмектеседі (шаншар, қанқыз).
Бал мен балауыз береді (балара).
Жібек өндіруге пайдаланылады (жібек көбелегі).
Өлекселер мен өсімдік қалдықтарын ыдыратуға қатысады (кейбір қоңыздар).

Зияны

Улы түрлері арқылы зиян келтіреді.
Ауыл шаруашылығы дақылдарын бүлдіріп, өнімді азайтады.
Ауру қоздырғыштарын таратады.
Жайылым мен егістікке жаппай зақым келтіруі мүмкін.
Паразиттік тіршілік етеді (бүрге, бит, қандала және т.б.).

Нақты мысал: көкқасқа шегіртке — қауіпті зиянкес

Халықтың «Шегірткелер егінге — екпей-сеппей тегін жер» деуі тегін емес: жаппай көбейгенде егістікті қысқа уақытта-ақ жойып жібереді.

Жұмыртқа салуы

Аналық шегіртке құрсағының ұшындағы қысқа жұмыртқа салғышымен топырақты шұңқырлап, ерекше безден бөлінген көбікті затпен бірге жұмыртқа салады. Бұл зат жұмыртқаларды жабыстырып, «қоймақалта» деп аталатын шұжық пішінді түзілім түзеді.

Дернәсіл кезеңі

Жұмыртқалар қыстап шығып, көктемде дернәсілдер пайда болады. Олар қанатсыз болғандықтан жаяушегіртке деп те аталады. Бірнеше рет түлеп, топтасып тіршілік етеді.

Жаппай таралу қаупі

Дернәсіл тобы жаушоғыл деп аталады. Бесінші рет түлегеннен кейін ересек шегірткеге айналады. Жаушоғылдар мен үйірлер 1–2 сағаттың ішінде жүздеген, тіпті мыңдаған гектар егістікті жайпап өтуі мүмкін.

Қорғану шаралары

Ең алдымен шегірткенің қоймақалтасын жою қажет.
Шегіртке дамитын су сағаларын құрғатып, жерді жыртуға болады.
Терең ор қазып, ұша алмайтын жаяушегірткелерді орға түсіріп жою тәсілі қолданылады.

Дәптермен жұмыс және бекіту тапсырмалары

Терминдер

Имаго — ересек жәндік.
Энтомология — бунақденелілерді зерттейтін ғылым.
Трахея — демтүтік жүйесі.
Этология — жануар мінез-құлқын зерттейтін ғылым.

Тапсырма 1: бунақденелілерге тән белгілер

Сұрақтар

Денесі қандай бөліктерден тұрады?
Аяғы нешеу?
Басында қанша мұртша бар?
Көкірегінің арқа тұсында не орналасқан?
Қандай мүшесі арқылы тыныс алады?
Бунақденелілерді зерттейтін ғылым қалай аталады?

Негізгі жауап үлгісі

Бас, көкірек, құрсақ
6 аяқ
2 мұртша
Қанаттар (көпшілігінде)
Трахея
Энтомология

Тапсырма 2: ауыз мүшесіне қарай сәйкестендір

Берілген жәндіктерді ауыз мүшелерінің типі бойынша топтастыр: шыбын, саратан қоңыз, қабықжегі, маса, бал арасы, көбелек, қандала, бүрге, орамжапырақ ақ көбелегі.

Мысалға бағыттау

Шыбын — сүзіп-жалаушы
Маса — шаншып-сорушы
Көбелек — сорушы
Бал арасы — кеміріп-жалаушы

Қалғандарын өзің анықта

Қоңыздар тобы жиі кеміруші ауыз аппаратымен сипатталады; паразиттерде көбіне шаншып-сорушы тип кездеседі.

Тапсырма 3: даму жолдарын жаз және мысал келтір

Тізім: инелік, саратан қоңыз, көк шегіртке, көбелек, шыбын, маса, құмырсқа, шегіртке, тарақан, бал арасы.

Шала түрленіп даму

Жұмыртқа → дернәсіл → имаго

Мысал: инелік, шегіртке, тарақан.

Толық түрленіп даму

Жұмыртқа → дернәсіл → қуыршақ → имаго

Мысал: көбелек, шыбын, маса, құмырсқа, бал арасы, саратан қоңыз.

Қорытындылау

Венн диаграммасы идеясы

Тақырыпты бекіту үшін «Пайдасы» және «Зияны» ұғымдарын салыстырып, ортақ және айырмашылық белгілерін көрсет.

Бағалау және үй тапсырмасы

Оқушы білімін бағалау: жауаптары мен тапсырма орындауына қарай.
Үйге тапсырма: §47. «Бунақденелілердің дамуы, пайдасы мен зияны».
Қосымша: «Құмырсқа илеуінің құрылысы» туралы қысқаша хабарлама дайындау.