Қазақша рефераттар

Есілдің жазық даласы

Сабақ туралы мәлімет

Пәні мен сыныбы

Қазақстанның физикалық географиясы, 8-сынып (ашық сабақ).

Тақырыбы

Батыс Сібір жазығы.

Сабақтың түрі

Жаңа сабақ.

Жалпы мақсат

Оқушыларға Батыс Сібір жазығының географиялық орны, жер бедері мен пайдалы қазбалары, климаты, өзендері мен көлдері туралы түсінік қалыптастыру.

Оқу нәтижелері

Оқушы біледі және түсінеді

  • Батыс Сібір жазығының географиялық орнына жалпы сипаттама береді.
  • Жер бедерінің ерекшеліктерін және пайдалы қазбаларын атайды.
  • Климатын, өзен-көл жүйесін және табиғат зоналарын сипаттайды.

Оқушы дағдыланады

  • Картамен жұмыс жасап, нақты деректерді табады және көрсетеді.
  • Топта және жұпта ойды дәл, еркін жеткізеді.
  • Постер, тірек-сызба, монокластер арқылы түсінігін визуалды ұсынады.

Негізгі идея мен термин: Батыс Сібір жазығы.

Әдістер мен ресурстар

Оқыту әдістері

  • АКТ қолдану, сын тұрғысынан ойлау элементтері.
  • Блум таксономиясы, ББҮ кестесі.
  • ДЖИГСО, топтық және жұптық жұмыс.
  • Диалогтық оқыту, сұрақ-жауап.
  • Көшбасшылық, деңгейлік тапсырмалар, кері байланыс.

Құрал-жабдық және көрнекілік

  • Интербелсенді тақта.
  • Қазақстанның физикалық картасы, атлас.
  • Слайдтар, бейнефильм.
  • Топтарға арналған тапсырма парақтары, үлестірмелер.

Сілтеме: тапсырмалар жазылған слайдтар, бейнефильм.

Сабақ барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

2 минут

  • Оқушылармен амандасу, түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.
  • Психологиялық дайындық: плакаттағы «тау» бейнесі арқылы сабақ басындағы көңіл күйін анықтау.
  • Жеребе тастау арқылы сыныпты екі топқа бөлу.
  • Әр топқа басшы сайлау, бағалау парағын беру: әр дұрыс жауапқа 1 ұпай.

2) Білу

2 минут

Жаңа сабаққа кіріспе ретінде тақырып пен мақсат таныстырылады. Оқушыларға ББҮ кестесінің алғашқы екі бағанын толтыру ұсынылады.

3) Түсіну (ДЖИГСО)

негізгі бөлім

ДЖИГСО әдісі бойынша екі топқа қысқа әрі нақты мәтіндер беріледі. Интербелсенді тақтадан жоспар көрсетіледі.

1-топ: Тобыл өзені

ДЖИГСО мәтіні

Географиялық орны

Батыс Сібір жазығы Қазақстанның солтүстігінде орналасқан, оның елімізге оңтүстік шеткі бөлігі ғана кіреді. Қазақстан аумағында ол Оралдан Алтайға дейін созылады. Солтүстігінде Солтүстік Мұзды мұхит алабымен, оңтүстігінде Қазақтың ұсақ шоқысымен, батысында Орал тауларымен, шығысында Шығыс Сібір қыраты және Алтаймен шектеседі (нысандар картадан көрсетіледі).

Жер бедері

Жазықтың оңтүстігінде орташа биіктік шамамен 200 м, солтүстігінде 100 м-ге төмендейді. Іргетасы палеозойдың қатпарлы-жақпарлы фундаментінде қалыптасқан, кейін палеогеннің теңіздік және неогеннің континенттік шөгінділері жаба түсті. Кайнозойда теңіз тартылып, регрессия үдерістері нәтижесінде қазіргі жер бедері қалыптасты.

Жер беті негізінен тегіс, кей ойыстарда көлдер тізбегі кездеседі. Қазақстандық бөлігі 4 ауданға бөлінеді:

  • Есілдің жазық орманды даласы
  • Тобыл–Обаған жазық даласы
  • Есіл–Ертіс даласы
  • Ертіс–Құлынды жазығы

Есілдің жазық орманды даласы: Есіл өзенінің екі жағалауын қамтиды; көлдер мен батпақтар көп; қайың мен терек өседі.

Тобыл–Обаған жазық даласы: Тобыл мен Обаған аралығы; оңтүстігі көтеріңкі (≈250 м), солтүстігі аласарады; Құсмұрын көлі ірі.

Есіл–Ертіс даласы: Есіл мен Ертіс аралығы; палеоген дәуірінің сазды жыныстары басым; батысында көлдер көп, ірісі — Шағалалытеңіз.

Ертіс–Құлынды жазығы: Ертіс пен Ресейдегі Құлынды жазығы аралығы; Ертіс аңғары сатылы террасалармен тілімденген; Шүрексор, Сілетітеңіз сияқты көлтабандар кездеседі.

Пайдалы қазбалары

Өлке пайдалы қазбаларға бай. Соколов–Сарыбай, Қашар кен орындарында темір кені өндіріледі. Рудный қаласында кен байыту комбинаты жұмыс істейді. Әйет, Лисаков кен орындарында никель және көмір қоры анықталған. Құрылыс материалдары да таралған.

2-топ: Есіл өзені

ДЖИГСО мәтіні

Климаты

Батыс Сібір жазығының климаты континенттік. Қыста солтүстіктен арктикалық суық ауа массалары жазыққа кедергісіз еніп, оңтүстікке қарай ауа құрғайды; күшті борандар мен антициклондық жағдай күшейіп, қақаған аяз қалыптасады.

Жазда Атлант мұхиты ықпалы әлсіздеу (Орал тауларының тосқауылы және мұхиттық әсердің алыстауы). Оңтүстіктен Азияның ыстық ауасы келіп, төмен қысым аймағын қалыптастырып, кей кездері қапырық ыстық байқалады. Жауын-шашынның шамамен 60%-ы жазда түседі.

  • Шілденің орташа температурасы: +18…+20°С
  • Қаңтардың орташа температурасы: −17…−19°С
  • Кей күндері аяз: −30…−35°С
  • Қар қалыңдығы: орташа 30–50 см

Өзендері мен көлдері

Солтүстік Қазақ жазығының негізгі өзені — Ертіс. Ол Қытайдағы Моңғол Алтайының оңтүстік-батыс беткейіндегі мұздықтардан бастау алады. Омбыға дейінгі шамамен 1000 км аралықта Ертіске ірі салалар көп қосылмайды. Негізгі салалары: Есіл, Тобыл, Вагай, Қоңды.

Есіл: ұзындығы Қазақстан аумағында шамамен 1700 км; Сарыарқаның солтүстігіндегі Нияз тауларынан басталып Ертіске құяды; көктемде қатты тасиды; жағасында Астана қаласы орналасқан.

Тобыл: Қазақстандағы ұзындығы шамамен 800 км; Оңтүстік Оралдан басталып Ресей аумағында Ертіске құяды; Үй, Тоғызақ, Әйет, Обаған сияқты салалары бар; көктемде тасиды.

Ең ірі көл — Құсмұрын (тұзды). Сонымен қатар Шағалалытеңіз, Сілетітеңіз, Қызылқақ, Теке сияқты көлдер кездеседі.

Табиғат зоналары

Солтүстік Қазақ жазығы орманды дала және дала зоналарын кесіп өтеді. Топырақ типтері: оңтүстік қара топырақ, күңгірт қызыл-қоңыр топырақ. Өсімдіктері — боз, бетеге және әртүрлі шөптесіндер; өзен аңғарларында қамыс өседі. Ормандар көбіне Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарында таралған; қайың мен көктерек басым.

Жануарлар дүниесі орман мен далада ұқсас: бұлан, елік, қоян, қарсақ, дала күзені, қасқыр, түлкі кездеседі. Бұрын аю да болған, қазіргі кезде сирек (көбіне ауып кеткен). Өзен жағалауларында ондатра жерсіндірілген. Су айдындарында аққу, тырна, жабайы қаз бен үйректер ұшырасады.

4) Қолдану

10 минут

Екі топқа постер әзірлеу тапсырмасы беріледі және кейін қорғау талап етіледі:

Тобыл өзені

Монокластер құрастыру.

Есіл өзені

Тірек-сызба құрастыру.

Ескерту: постер дайындау — 3 минут, қорғау — 2 минут. Жұмыс барысында физикалық карта мен атласты қолдану ұсынылады.

5) Талдау

3 минут

«Батыс Сібір жазығы» тақырыбындағы бейнефильм көрсетіледі (2 минут). Одан кейін кері байланыс арқылы проблемалық сұрақтар қойылады:

  1. Бейнефильм не туралы болды?
  2. Батыс Сібір жазығы қай елдердің аумағында орналасқан?
  3. Географиялық орнына қандай сипаттама беруге болады?
  4. Жер бедерінің басым бөліктері қандай ерекшелікке ие?

Әр дұрыс жауапқа — 1 ұпай.

6) Жинақтау

8 минут

Мәңгілік Ел құндылықтарымен байланыс: Батыс Қазақстан өңірі

Батыс Қазақстан өңірі — Батыс Қазақстан, Атырау, Маңғыстау және Ақтөбе облыстарынан тұрады. Өңір еліміздің мұнай-газ ресурстары шоғырланған маңызды экономикалық ауданы болып саналады. Территориясының бір бөлігі Еуропа жерінде орналасады. Жайық өзені бойындағы Орал қаласы батыс пен шығысты байланыстыратын маңызды тораптардың бірі.

Тапсырма 1: Тест

  1. Шығыс Еуропа жазығының Қазақстанға қандай бөлігі кіреді? A) Батыс B) Оңтүстік C) Оңтүстік-шығыс
  2. Батыс Сібір жазығының фундаменті қай дәуірде қалыптасты? A) Палеозой B) Кайнозой C) Мезозой
  3. Батыс Сібір жазығының Қазақстандық бөлігі нешеге бөлінеді? A) 2 B) 3 C) 4
  4. Солтүстік Қазақ жазығының басты өзені: A) Есіл B) Ертіс C) Тобыл
  5. Соколов–Сарыбай кен орнында не өндіріледі? A) Темір B) Никель C) Хромит

Бағалау: әр дұрыс жауап — 1 ұпай.

Тапсырма 2: Семантикалық карта

«Өзендер мен көлдерді» жазықтың аудандарымен сәйкестендіру:

Аудандар

  • Есілдің жазық орманды даласы
  • Тобыл–Обаған жазығы
  • Есіл–Ертіс даласы
  • Ертіс–Құлынды жазығы

Нысандар

  • Құсмұрын көлі
  • Үй өзені
  • Есіл өзені
  • Шағалалытеңіз көлі
  • Ертіс өзені
  • Шүрексор көлі
  • Жалаулы көлі
  • Тобыл өзені
  • Обаған өзені

Бағалау: әр дұрыс сәйкестік — 1 ұпай.

Тапсырма 3: Картамен жұмыс (номенклатура)

  1. Тобыл өзені
  2. Жалаулы көлі
  3. Ертіс–Құлынды жазығы
  4. Обаған өзені
  5. Құсмұрын көлі
  6. Есіл–Ертіс даласы
  7. Үй өзені
  8. Есілдің жазық орманды даласы
  9. Есіл өзені
  10. Тобыл–Обаған жазық даласы

Бағалау: әр дұрыс табылған нысан — 1 ұпай.

Салыстыру ұсынысы

Апталық тақырыппен байланыстыру мақсатында Шығыс Еуропа жазығы мен Батыс Сібір жазығын карта арқылы салыстыру ұсынылады.

Дұрыс жауаптар (тексеру үшін)

Тест жауаптары

1 — C, 2 — A, 3 — C, 4 — B, 5 — A

Тексеру

Жинақтау тапсырмаларының жауаптары интербелсенді тақта арқылы көрсетіліп, өзара тексеріледі.

7) Қорытындылау

3 минут

Сабақ соңында оқушылар бүгінгі сабақтан не үйренгенін қорытындылап, ББҮ кестесінің үшінші бағанын («Үйрендім») толтырады.

Автор туралы

Қостанай облысы, Қостанай ауданы, «Мичурин орта мектебі» ММ.
География пәнінің мұғалімі: Есембек Саят Әмірханұлы.