Ұлттық салт - дәстүрлер
Ашық сабақ
Қазақ халқының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері
Бұл сабақта қазақ халқының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерінің маңызын, олардың адам қарым-қатынасындағы рөлін түсіндіріп, ұлттық құндылықты қадірлейтін азамат тұлғасын қалыптастыру көзделеді.
Сабақтың мақсаты
Оқушыларға әдет-ғұрып пен салт-дәстүрдің тәрбиелік мәнін танытып, адамгершілігі жоғары, елжанды тұлға тәрбиелеу.
Сабақтың типі
Ашық сабақ.
Сабақтың түрі: баяндау сабағы.
Құрал-жабдықтар
- Слайд
- Тақырыпқа сәйкес кітаптар
- Буклеттер, альбомдар
- Суреттер
- Интерактивті тақта
Оқыту мен тәрбиелеудің міндеттері
Білімділік
Қазақ халқының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері туралы жүйелі баяндап, олардың мәнін ашу.
Дамытушылық
Оқушылардың ойлау қабілеті мен дағдыларын дамыту, түрлі мәселелерді байқап, шешім таба алатын белсенді тұлға қалыптастыру.
Тәрбиелік
Адамгершілігі мол, парасатты, ұлттық рухы биік тұлға тәрбиелеу.
Ұлттық салт-дәстүрлер: мәні мен сабақтастығы
Ұлт — белгілі бір аймақта тарихи қалыптасқан адамдар тобының әлеуметтік-этникалық бірлестігі. Қазақ халқы ру-тайпалық кезеңнен бастап, XIV–XV ғасырларда тұтас халық дәрежесіне дейін қалыптасу барысында көптеген әдет-ғұрып пен салт-дәстүрді жинақтап, жетілдірді.
«Дәстүрдің озығы бар, дәурені өткен тозығы бар» деген сөз бүгінгі күнге жеткен құндылықтарды талғап, тәрбиелік маңызы зорын сақтауға үндейді. Бұл мұра — халқымыздың ең қымбат қазынасы.
Тарихи негіз
Қазақ ұлты қалыптасқанға дейін ұлттық құрамның негізгі арқауын болған қаңлы, үйсін, керей, найман және басқа ру-тайпалардың әдет-ғұрыптары уақыт өте дамып, сабақтасып бүгінге жетті. Біздің міндетіміз — осы рухани жалғастықты келешек ұрпаққа жеткізу.
Орыстың сыншысы В. Г. Белинский салт-дәстүрдің өміршеңдігін атап өтіп: «Әдет-ғұрып замандар бойы сыннан өтеді... Онсыз халық бет-әлпетсіз бейне, болымсыз тас мүсін тәрізді» — деп, дәстүрсіз халықтың болмысын көмескілендіретінін меңзейді.
Шаруашылыққа байланысты әдет-ғұрыптар
Қазақ халқының дәстүрлі тіршілігінің өзегі — жартылай көшпелі мал шаруашылығы. Малдың амандығын тілеген ел санасында оған қатысты ырым-тыйым, рәсімдер, салттар қалыптасты.
Отпен тазарту
Көктемде қыстаудан көшкенде қыстауды және малды аластау мақсатымен әр жерге от жағып, малды сол оттың арасынан айдап өткізген. Бұл — ислам діні енгенге дейінгі от киесіне қатысты түсініктердің бір көрінісі.
«Қарқаралы көш»
Ел жайлауға қоныс аударғанда көштің сән-салтанатына ерекше мән берілген: алдыңғы түйені әсем алаша, кілеммен жабулап, қырғауылдың ұзын қауырсынынан төрт басты қарқара орнатқан. Мұндай көш «қарқаралы көш» деп аталған.
Қарқаралы түйені көбіне ауылдың құрметті әйелі немесе жас келін жетектеген. Халық ұғымында қырғауыл қауырсыны көз тиюден және жол үстіндегі қолайсыз жағдайлардан сақтайды деп сенген.
Отбасына байланысты салт-саналар
Отбасы — халық өмірінің ең негізгі тірегі. Сондықтан отбасылық қатынастарға байланысты әдет-ғұрыптар мен рәсімдер өте көп әрі мазмұны терең.
Құда түсу
Құда түсуді, әдетте, жігіттің ата-анасы немесе жасы үлкен туыстары жүргізген. Құда түсерден бұрын қыз ауылының жағдайын сырттай барлап, келісімге лайықты орта екенін анықтаған.
Содан кейін сенімді адамды жаушы етіп жіберген. Егер қыздың ата-анасы ұсынысты қабылдаса, құдалардың келетін күнін белгілеп, келген жаушыға «шеге шапан» деп аталатын шапан жапқан.
Бұдан соң күйеудің әкесі белгіленген мерзімде құдаларды жіберіп, қалыңмал көлемі, той шығындары, жасау-жабдық, қалыңмал төлеу мерзімі және той өтетін уақыт сияқты мәселелерді ресми түрде келісіп бекіткен.
Ұлттық ойындар: тәрбие мен бірліктің мектебі
Қазақ халқының ұлттық ойын-сауықтары сан алуан. Олар жастарды ұйымшылдыққа, шапшаңдыққа, тапқырлыққа баулып, бос уақытты мәнді өткізуге ықпал еткен.
Күлдіргі, топтық ойындар
Жастар бас қосқан жиындарда «Хан-уәзір», «Көрші», «Жылтыр кетті», «Мыршым» сияқты көңілді ойындар ойналған.
Түнгі ойындар және дағды қалыптастыру
«Айгөлек», «Белбеу тастау», «Саққұлақ», «Ақсүйек», «Соқыртеке», «Тымпи», «Алтыбақан» сияқты ойындарды жастар түн бойы ойнаған. Бұл ойындар қой күзету кезегінде де сергектік пен ептілікке көмектескен.
Есеп пен логиканы дамытатын ойын
Сонымен қатар қазақ арасында есепке, санауға және логикалық ойлауға үйрететін «тоғызқұмалақ» ойыны кең тараған.