Сын тұрғысынан ойлау технологиясының мені қызықтырғаны баланың өзі ізденіп дәлелдеуі
Қостанай облысы, Амангелді жалпы білім беретін орта мектебі
Химия-биология пәнінің мұғалімі: Абдикова Камшат Шөптібайқызы
Химия пәні бойынша сабақтар жинағы
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту: мектептегі өзекті қажеттілік
Қазіргі кезде өмір сүру күрделене түсті, елімізде демократиялық құрылымдар қалыптасып келеді. Бүгінгі мектеп оқушысы ертең өмір жолында кездесетін қиындықтарды жеңе алуға, өз мәселесін өзі шешуге және саналы шешім қабылдауға дайын болуы тиіс. Осы мақсатқа қызмет ететін тиімді бағыттардың бірі — «Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» технологиясы.
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту (СТО) бағдарламасы — әлемнің түкпір-түкпірінен жиналған педагогтердің бірлескен еңбегінің нәтижесі. Бұл тәсіл оқушыны тек тыңдаушы емес, ізденуші, ойланушы, дәлелдеуші тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Ал мұғалімнің рөлі — бағыттаушы, ұйымдастырушы, оқу үдерісін жүйелеуші.
Мұғалімнің басты міндеті — баланың өзіне деген сенімін арттыру, өзін тұлға ретінде сезінетіндей мүмкіндік беру. Өзін тұлға ретінде таныған оқушы өмірде өз жолын таба алады.
Нені өзгертеді?
Оқушының жауапкершілігін күшейтіп, дайын ақпаратты қабылдаудан зерттеуге және дәлелдеуге көшіре алады.
Не үшін маңызды?
Көп ақпаратты талдап, салыстырып, жүйелеп, ішінен қажеттісін таңдауға үйретеді.
Қандай нәтиже береді?
Еркін сөйлеу, пікірталас мәдениеті, дәлелдеу дағдысы және шығармашылық белсенділік қалыптасады.
Сын тұрғысынан ойлау деген не?
Сын тұрғысынан ойлау — сынау емес, шыңдалған ойлау. Бұл — оқушының өз ойына және өзгенің ойына сыни көзқараспен қарап, естігені мен білгенін талдап, салыстырып, сұрыптап, жүйелеп, білмегенін өзі зерттеп, дәлелдеп, тұжырым жасауға ұмтылуы.
Бұл бағдарлама оқушының еркін сөйлеуіне, пікірталас жүргізуіне, достарының ойын тыңдауына, мәселені шешу жолдарын іздеу арқылы қиындықтарды еңсеруіне бағытталған.
Жаңа буын оқулықтарының талаптарын жүзеге асыруда СТО оқушылардың білім деңгейін көтеруге, шығармашылыққа баулуға, ойды еркін жеткізуге және қысқа уақытта тиімді шешім табуға көмектесетін пәрменді құрал деп есептеймін.
Сыни ойлау — саналы мағынаны іздеу
Сыни тұрғыдан ойлау — өз көзқарасыңды айқындай отырып, басқалардың пікірін де ескеріп, объективті ойлауға ұмтылу және қисыны жоқ, қате сенімдерден бас тарта білу.
Ол жаңа идея ұсынуға, жаңа мүмкіндікті көруге қабілетті және мәселе шешуде ерекше маңызға ие.
Құрылымы: үш кезеңді оқу үдерісі
Сын тұрғысынан ойлау бағдарламасы үш кезеңнен тұрады:
1) Қызығушылықты ояту
Оқушының тақырыпқа назарын аудару, болжам жасату, бастапқы білімін белсендіру.
2) Мағынаны тану
Ақпаратты түсіну, талдау, салыстыру, дәлел іздеу және өз тұжырымын құрастыру.
3) Ой толғаныс
Рефлексия жасау, пікірін негіздеу, қорытынды шығару және алдағы әрекетін жоспарлау.
Бұл технологиямен жұмыс барысында сабақтар оқушының танымдық белсенділігін арттырып, өз бетінше білім алуына және шығармашылығын қалыптастыруына ықпал ететіні байқалды. Оқушылар сабақтардың қызықты болатынын, ұжыммен бірлесе жұмыс істеуге үйрететінін, білімнің тереңдігі мен тиянақтылығы артатынын атап өтеді.
Жобаға дейінгі және кейінгі кезеңді салыстырғанда, оқушылардың оқуға деген ынта-ықыласы артқаны, адами жақсы қасиеттері қалыптасқаны байқалады. Сонымен қатар, мұғалімнің шыдамдылық пен төзімділік қасиеттерімен бірге, оқушылардың өзгелерді қабылдау, түсіну, сыйлау дағдылары нығаяды.
Шығармашылық қабілетті дамыту: мақсат, міндет, әрекет
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту үшін әртүрлі әдіс-тәсілдерді қолдануға болады. Шығармашылық жұмыстар оқушыны ойлауға жетелейді, қызығушылығын оятады, белсенділікке ынталандырады.
Сын тұрғысынан ойлауды дамытудың негізгі мақсаты — барлық жастағы оқушыны кез келген мазмұнға сыни көзқараспен қарап, екі ұйғарымның бірін саналы түрде таңдауға үйрету.
Мазмұнға байланысты міндеттер
- Мәтінді оқып, танысады.
- Мазмұнын ашады.
- Кейіпкерлерді салыстырып, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын сипаттайды.
Сыни ойлауды дамытуға бағытталған міндет
Оқушының оқу мен жазу арқылы сыни тұрғыдан ойлауын дамыту, қиялын ұштау және сезімін ояту.
Топтық жұмыс үдерісіне байланысты міндеттер
- Пікірлесу арқылы ортақ қорытынды шығарады.
- Тақырыптағы түсініксіз тұстарды нақтылайды.
- Топтастарының сұрақтарына жауап береді.
- Қорытынды жасап, өз пікірін дәлелдейді.
Тәрбиелік мәні
- Өзара құрмет сезімін қалыптастыру.
- Басқаның пікірін сыйлауға тәрбиелеу.
- Сөзін бөлмей тыңдау мәдениетін дамыту.
Оқушы әрекеті
Оқу мен жазу арқылы нәтижеге жету
Сыни тұрғыдан оқу мен жазудың көмегі зор. Бұл бағыттағы жұмыстарды бірнеше тақырып аясында өткіздім. Оқушы жеке жұмыс істеуге дағдыланады, өз ойын көпшілікке жеткізуге үйренеді. Сабақ соңында мәтін тақырыбы бойынша өз ойларын білдіріп, түйгенін қағаз бетіне түсіреді.
Нәтижесінде СТО құрылымы бойынша ұйымдастырылған сабақтар оқушының ізденімпаздық, зерттеушілік, дәлелдеушілік және шығармашылық қабілеттерін дамытатынына көз жеткіздім. Сабақта стратегияларды тиімді қолдану арқылы балаларға ұсыныс-пікірлерін еркін айтуға, ойларын ұштауға, өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туды.
Әрбір әдіс оқушылардың ойлауына және қиялына сүйенеді: баланың тереңде жатқан ойын оятып, сөйлеуге және дәлелдеуге үйретеді.
Сыни ойлай білетін оқушы қоятын сұрақтар
- Мен не білемін?
- Мен жаңаша нені білдім?
- Менің білімім қалай өзгерді?
- Мен осы біліммен не істей аламын?
Білім беру мақсатының өзгеруі
XX ғасырда білім берудің мақсаттары мен міндеттері өзгерді. Себебі болашақта мәліметтердің шектен тыс көбеюі оқушыларға түсетін жүктеменің артуына әкеледі. Сондықтан мұғалімнің міндеті — білім көлемін механикалық түрде көбейту емес, оқушыға білімді өз бетімен алуға мүмкіндік беретін құралдармен қамтамасыз ету.
Осы тұрғыдан алғанда, сын тұрғысынан ойлау технологиясы білімнің болашақта пайдаға асуына, қажетке жарауына негіз қалайды: оқушыны ақпаратты талдауға, жинақтауға және ең қажеттісін таңдауға үйретеді.