Қазақтың қазақпен қазақша сөйлесуі мұң
Мемлекеттік тіл — тәуелсіздіктің конституциялық тірегі
Қазақстан Республикасының егеменді, тәуелсіз мемлекет екенін айқындайтын негізгі конституциялық белгілердің бірі — мемлекеттік тіл. Тіл мәселесі қашан да сол тілде сөйлейтін, сол тілден рухани қуат алатын, ұлттық болмысы мен ділін тіл арқылы танытатын халықтың мәселесі.
Әрбір халықтың өз ана тілі бар. Ана тіліміздің әрбір дыбысы мен жалғау-жұрнағына дейін мәдени-әлеуметтік өмірімізде өзіндік орны бар, қасиетті ұғым. Ұлт тілінің әлсіреуі — ұлттың әлсіреуінің белгісі. Ұлт үшін тілден қымбат нәрсе болмауға тиіс: тілде сол ұлттың сыры да, тарихы да, мінезі де айнадай көрінеді.
Тіл — халықтың тарихы мен мінезінің айнасы
Қазақ тілінде кең дала тынысы, желсіз түндей мамыражай сәт те, құйындай екпінді кезең де, сар далада үдере көшкен тұрмыс та, асықпайтын, саспайтын сабырлы мінез де көрінеді. Сондықтан да қазақ даласы кең болғандай, тілі де бай, оралымды, терең.
Бүгінгі ахуал: ілгерілеу бар, бірақ жауапкершілік те қажет
Қазақ тілінің дамуы тоқтап қалған жоқ: ілгерілеу бар, қозғалыс байқалады. Дегенмен ана тіліміздің адымдап алға басуына кейде өзіміз де кері әсер етеміз. Қазақтың қазақпен қазақша сөйлесуі мұңға айналып бара жатқаны да жасырын емес.
Күнделікті қарым-қатынастағы олқылық
Отырыс үстінде де, алқалы жиында да арамызға өзге ұлт өкілі қосылса, көп жағдайда бәріміз бірден басқа тілге ауысып кетеміз.
Жеке үлгі мен қоғамдық сөздің алшақтығы
Тіл жайында биік мінберден сөйлейтін кейбір тұлғалардың өз балалары мен немерелері қазақ балабақшасына, қазақ мектебіне бармайтыны да қынжылтады.
Мәселе тек мекемелік міндет емес
Мемлекеттік тілдің тағдырын тек аудармашыларға немесе жауапты мамандарға жүктеп қою жеткіліксіз. Бұл — әр азаматтың ортақ ісі.
Мемлекеттік тілдің қолданылу кеңістігі және азаматтың құқығы
Мемлекеттік тіл — мемлекет аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын, мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс қағаздарын жүргізу тілі. Мемлекет Қазақстан халқы тілдерін үйрену мен дамыту үшін жағдай жасауға міндетті.
Маңызды қағидалар
- Лауазымды адам «тіл білмеймін» деген сылтаумен құжаттарды, өтініштерді немесе шағымдарды қабылдаудан бас тартуға да, оларды мәні бойынша қарамауға да тиіс емес.
- Сот ісін жүргізу берілген құжаттардың тіліне қарай жүзеге асырылады; әр азамат істі өз ана тілінде немесе өзі білетін басқа тілде жүргізуді талап етуге құқылы.
- Азамат түсініктеме беруге, өтініш білдіруге, шағым жасауға және аудармашының қызметін тегін пайдалануға құқылы, әрі мұнымен қамтамасыз етілуі керек.
Ортақ міндет: тілге қызмет — Отанға қызмет
Қазақ елінде, қазақ жерінде қазақ тілі мемлекеттік деңгейде өркендеуге тиіс. Бұған тек қазақ халқының ұрпақтары ғана емес, Қазақстанда өмір сүріп жатқан барша азамат үлес қосуы қажет.
Мемлекеттік тілді игеру — осы елдің азаматы болып өмір сүрудің мазмұнды өлшемі. Бұл — өзің өмір сүріп отырған мемлекетке және сол мемлекетті құрған халыққа берген азаматтық уәдені орындау. Тіл — қазақ халқының рухани қуатын бойына сіңірген асылы.
Көпұлтты қоғамдағы тұтастық
Қазақстан — көпұлтты мемлекет. Қай ұлттың өкілі болмасын, Қазақстанда тұрады екен, оны қасиетті Отаным деп танып, оның гүлденуі үшін еңбек етуі тиіс. Бірлікті бекемдейтін құндылықтың бірі — мемлекеттік тіл.
Іске көшейік: ұраннан гөрі нақты қадам маңызды
Қазіргі таңда кей мекемелерде мемлекеттік тілдің жауапкершілігі аудармашыларға немесе арнайы қызметкерлерге ғана жүктеліп жатады. Алайда тілдің тағдыры мұнымен шектелмейді: бағдарламалардың орындалуы қоғамға да, жергілікті басқармаларға да, ең бастысы — әрқайсымызға байланысты.
Жүйелі шешімдер бар
Тілді дамыту мәселесі кезең-кезеңімен, жүйелі түрде шешіліп келеді. Қазақстанда тілдерді үйрену мен дамытуға бағытталған мүмкіндіктер жасалуда.
Шешуші фактор — жеке таңдаулар
Ендігі жауапкершілік — өзімізде: отбасындағы тіл, жұмыстағы тіл, мектеп пен балабақша таңдауы, ортадағы сөйлесу дағдысы. Тіл туралы көп сөзден гөрі айқын әрі нақты іс қажет.
Ана тіл — асыл мұра, күнделікті жауапкершілік
Ана тіліміз — асыл мұра. Тіл — халықтың жаны, рухы, ұлттық болмысы, елдік қасиеті. Сол мұраны аялап сақтау, қажет кезде қорғау, дамыту және өскелең ұрпаққа жеткізу — баршамыздың тікелей борышымыз.
Түйін ой
Қазақ тілі — қазақ мәдениетімен біте қайнасып жатқан рухани қазына. Тілді «қаймағымен» қолданбай, «қаспақтың түбін қырғыштауға» ұқсас әдеттен арылу керек. Өйткені әркімнің ана тілі — тірлік үшін қажет, ал мемлекеттік тіл — бірлік үшін қажет. Тіліміздің қадірін тек мереке күндері емес, күнделікті өмірде көтерейік.