ЖҮКБҰЗАР - жасаудың жүгін шешкен адамға ұзатылған қыз төркіні жағынан берілетін кәделі сый
Қазақтың үйлену дәстүріндегі кәделер
Қазақы ортада той мен құдалыққа қатысты кәделер — жақындықты бекітіп, сыйластықты арттыратын, береке мен ырысқа бағытталған әлеуметтік-мәдени жоралғылар. Төменде кең тараған бірқатар кәденің мәні мен орындалу тәртібі жинақталып берілді.
Тойбастар
Тойды бастап, игі тілек айтқан адамға берілетін кәде. Әдетте шапан, кездеме, әйелдерге арналған жібек орамал сияқты сыйлықтар тоғыз-тоғыздан құралып ұсынылады.
Дәстүр бойынша той бастаған адам өзіне тиесілі айтулы сыйды алып, қалғанын жанындағыларға «сіздерде де той болсын» деген ниетпен үлестіреді.
Жүкбұзар
Ұзатылған қыздың жасау жүгін алғаш шешкен адамға қыз төркінінен берілетін кәделі сый. Жасау артылған кезде теңнің бетіне арнайы жүкбұзарға арналған тәтті-дәмділер мен тарту бұйымдар салынып жіберіледі.
-
Салынатын бұйымдар
Науат, кәмпит, ірімшік-құрт, шыт-орамал, кездеме, әшекей бұйымдар.
-
Тарату тәртібі
Кәдены көбіне жігіт жақтың сыйлы жеңгелерінің бірі алып, отырған әйелдерге ақ тілекпен таратады.
Жүкжинар
Жасауды жинап, теңге буып-түйуге көмектескен әйелдерге берілетін кәде. Қыз жасауы толық дайын болғанда, ұзатар күн таяғанда туыс-туған әйелдері келіп, кем-кетігін түгендеп, буып-түйісуге қолғабыс етеді.
Кімге ұсынылады?
Ішіндегі жасы үлкен, жолы жоғары әйелдердің біріне.
Ниет-мағынасы
«Таңдаулы адамның жасын, жолын берсін» деген ырымды білдіреді.
Басқаларға беріледі
Әшекей бұйымдар, шыт-орамал, кездеме.
Отқасалар
Келін түскеннен кейін арнайы отқа шақырған үйге келіннің апаратын кәдесі. Дәстүрде келін бір көйлектік бұлмен (ертеректе шаршы ақ мата) қоса, өз жасауынан көңілі қалаған бір затын алып барады.
Келіннің өз қолымен тіккен кестелі бұйымды немесе арнайы әкелген сыйды тартуы — жаңа ортаға тез сіңісіп, ынтымақ пен берекені арттырады деп саналған. Мұндағы негізгі мақсат — алыс-берісті нығайту.
Бие қысырамас
Өсіп-өнуге қатысты ырым ретінде жұртқа таратылатын кәде. Жаңа түскен келіннің беті ашылған соң енесі келіп, келіннің маңдайынан сүйіп, жақсы тілек айтады да, отырғандарға «биелерің қысырамасын» деп ақ матадан жыртыс таратады.
Әйелдер жыртысты бөліп алып, үйіндегі сабаның аузына «Бісміллә, бием қысыр қалмасын» деп байлаған.
Киіт
Үйлену салтында құда-құдағилардың бір-біріне киім түрінде беретін арнайы сый-сияпаты. Бұл дәстүр алғаш құдалардың иығына шапан жабудан қалыптасқан жоралғы болуы мүмкін.
Киіт — құдаласудың белгісі, құдалықты бекемдейтін алғышарттардың бірі. Осыған байланысты ел ішінде «құдалық белгісі — киіт, қоныс белгісі — бейіт» деген сөз қалған.
Бас киіт
Дәрежесі жоғары. Әдетте құдаларды бастап барған үлкен кісіге және құдалардың әке-шешесіне ұсынылады.
Аяқ киіт
Бас құдалармен бірге келген кіші құдаларға берілетін кәде.
Көнекке салар
Қызға құда түсіп барғанда жігіт жағынан талап етілетін кәденің бір түрі. Кей деректерде қыз жеңгелері үйдің шаңырағынан көнекті жіпке байлап түсіріп, құдалыққа келген жақ көнекке өз кәделерін салған делінеді.
Тағы бір нұсқада жігіт жағынан әйелдердің бірі көнекті құдалар отырған үйге алып кіріп, кереге басына іліп, тоқылдата ұрып кәде сұрайды. Тіпті кәде көңілден шықпаса, көнекті шайқап, ішіндегі суды төгеміз деп бопсалау болғаны айтылады.
Мұндағы ишара: көнектің шайқалып, судың төгілуі — құт-береке мен ырыстың кетуі деген символдық мағынаны білдіреді. Өйткені көнек тұрмыста молшылықтың нышаны саналған.
Күйеу көрімдік
Отқа май құю немесе некеқияр рәсімін өткізу үшін ресми келген күйеуді алғаш көргенде қайын атасының беретін кәдесі.
Ауқатты қайын ата күйеу көрімдікке бір тай немесе бір ат атаған.