Қазақша рефераттар

Ұлпа сұйықтығы қанның сұйық бөлігі

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Организмнің ішкі ортасы ретінде қанның құрамы мен қан жасушаларының қызметі туралы білім қалыптастыру.

Дамытушылық

Топтық және жеке жұмыс арқылы оқушылардың білім-білігін, оқу мотивациясын және белсенділігін дамыту.

Тәрбиелік

Бір-біріне сыйластыққа, ізгі қарым-қатынасқа және гигиеналық тазалыққа тәрбиелеу.

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен амандасу
  • Сыныптың тазалығын тексеру
  • Кезекшілікті анықтау
  • Оқушыларды түгендеу
  • Сабаққа дайындықтарын тексеру

II. Үй тапсырмасын тексеру

№1 тапсырма (сұрақ-жауап)

1) Бас бұлшықеттеріне қандай бұлшықеттер жатады?

Мимикалық және шайнау бұлшықеттері.

2) Адамда қанша қаңқа бұлшықеті болады?

600-ден астам.

3) Құрсақ бұлшықеттерінің қызметі қандай?

Ішкі мүшелерді бірқалыпты ұстайды және қорғайды.

4) Бицепс пен трицепс бұлшықеттерінің қызметі қандай?

Бицепс — қолды шынтақ буынында бүгеді, трицепс — қолды жазады.

III. Жаңа сабақты түсіндіру: қан және оның жасушалары

Қан плазмасы

Қан плазмасы — қан көлемінің шамамен 55–60%-ын құрайтын мөлдір, түссіз сұйықтық. Құрамында 90–92% су, 7–8% нәруыз, сондай-ақ глюкоза, майлар, минералды тұздар және басқа заттар болады. Бұл компоненттер осмостық қысым сияқты маңызды көрсеткіштерді реттеуге қатысады.

Плазманың 70%-дан астамы 1 минут ішінде ұлпа сұйықтығымен алмасып отырады.

Глобулиндер

Организмді бактериялардан қорғауға қатысады.

Альбуминдер

Плазмадағы су мөлшерін реттейді.

Фибриноген

Қанның ұюында маңызды рөл атқарады.

Ескерту: фибриногені жоқ қан плазмасы сарысу деп аталады.

Эритроциттер (қызыл қан жасушалары)

Эритроциттердің пішіні — диаметрі 7–10 мкм болатын екі беті ойыс диск. Мұндай пішін жасуша бетін шамамен 1,5 есе үлкейтіп, газ алмасуды тиімді етеді.

Жетілген эритроцитте ядро болмайды.

Саны

1 мм3 қанда 4,5–5 млн.

Жалпы мөлшері

Адам организмінде орташа 25 триллион.

Негізгі нәруыз

Қанға қызыл түс беретін гемоглобин.

Гемоглобиннің негізгі қызметі — оттек пен көмірқышқыл газын тасымалдау.

Лейкоциттер (ақ қан жасушалары)

Лейкоциттер — ядросы бар және белсенді қозғалатын ақ қан жасушалары. Дені сау адамның 1 мм3 қанында 6–8 мың лейкоцит болады.

Лейкоциттер сүйек кемігінде, көкбауырда және лимфа түйіндерінде түзіледі. Тіршілік ұзақтығы көбіне 2–4 күн, кейде бірнеше жылға дейін созылады.

Микроорганизмдер мен бөгде денелерді қоршап алу, сіңіру және қорыту құбылысын алғаш рет орыс ғалымы И. И. Мечников сипаттап, оны фагоцитоз деп атады.

Тромбоциттер

Тромбоциттер — қанның ұюын қамтамасыз ететін жасушалар. Олар түссіз, домалақ пішінді, ядросыз, мөлшері 2–5 мкм.

Саны

1 мм3 қанда 250–400 мың.

Тіршілігі

7–10 күн шамасында.

Ыдырауы

Көкбауыр мен өкпеде бұзылады.

Негізгі қызметі — қанның ұюына және қан кетуді тоқтатуға қатысу.

IV. Бекіту кезеңі

Тапсырма: көрініс (рөлдік ойын)

Бір адамның қолы жараланды. Осы жағдайда қан жасушалары — эритроциттер, лейкоциттер және тромбоциттер — сырттан енген бактерияларға қарсы қалай әрекет ететінін көрініс ретінде көрсетіңдер.

Қан плазмасы — қарапайым халық

Эритроциттер — оттек пен қоректік зат тасымалдаушы саудагерлер

Лейкоциттер — бактериялармен шайқасқа түсетін жауынгерлер

Тромбоциттер — жараны танып, өз денесімен жабатын құрылысшылар

Бактериялар — сырттан келген қатігез жаулаушылар

№3 тапсырма: биологиялық диктант

  1. 1) Адам организмінің ішкі ортасын ұлпа сұйықтығы, _____ мен _____ түзеді.
  2. 2) Ұлпа сұйықтығы қанның сұйық бөлігі — _____-дан түзіледі.
  3. 3) Қан _____ ұлпасына жатады және аралық _____ орта болып саналады.
  4. 4) Қан сұйық бөліктен — _____-дан және онда қалқып жүретін формалы элементтер: _____, _____ және _____-тен тұрады.
  5. 5) Эритроциттердің тіршілік ұзақтығы, шамамен, _____ күн; содан кейін _____ мен _____-де бұзылады.
  6. 6) Эритроцитте ерекше нәруыз — қанға _____ түс беретін _____ болады.
  7. 7) _____ организмді бактериялардан қорғауға қатысады; _____ плазмадағы су мөлшерін реттейді; _____ қан ұюында маңызды рөл атқарады.

V. Үйге тапсырма

Төмендегі кестені толтырыңдар: қан жасушаларының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын салыстырыңдар.

Қан жасушалары Ұқсастықтары Айырмашылықтары
Эритроциттер Толтырылады Толтырылады
Тромбоциттер Толтырылады Толтырылады
Лейкоциттер Толтырылады Толтырылады

VI. Бағалау

Оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігі, тапсырмаларды орындау сапасы, топтық жұмысқа үлесі және жауаптарының дәлдігі бойынша бағаланады.