Декарт адамның ақыл - ойына көбірек жүгінді
Маған барлық пәндер ұнайды, бірақ математикаға қызығушылығым ерекше. Бұл пән туралы көбірек білгім келеді, өйткені күнделікті өмірдегі кез келген іс-әрекет математикамен сабақтас. «Математика» сөзі грек тілінен аударғанда «білім», «ғылым» деген мағынаны білдіреді. Математика бізге ғаламның көптеген құпиясын ашуға көмектеседі: ол тек сандар ғана емес, дәлдік пен заңдылыққа негізделген терең ойлау мәдениеті.
Негізгі ой
Математика — әлемді түсіндіретін әмбебап тіл; ол табиғаттағы тәртіп пен үйлесімді көруге үйретеді.
Тарихи дәлел
Ертеде адамдар дұрыс жол табу, күн-ай-жұлдыздарды бақылау, жыл мезгілдерінің ауысуын болжау үшін математикалық ойлауға сүйенген.
Шабыт
Галилейдің «Әлем математика тілімен жазылған» деген пікірі математиканың құдіретін айқын көрсетеді.
Координаталық жазықтық: мәдениет пен математиканы тоғыстыру
Математиканың сан қырын танып-біле отырып, мен координаталық жазықтық тақырыбына тоқталдым. Координаталарда нүктелерді белгілеу арқылы сурет салу қызығушылығымды арттырды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, ұлттық нақыштағы құндылықтарды — киіз үйді, ою-өрнектерді және басқа да бұйымдарды — координаталық жазықтықта бейнелеуді мақсат еттім.
Неге бұл маңызды?
- Ұлттық мұраны математика арқылы жаңаша танытып, өзге елдерге насихаттау.
- Математика сабағында есеп шығарумен қатар салт-дәстүр, әдеп-ғұрып, мәдени танымды қатар дамыту.
- Ұлттық мазмұндағы педагогикалық-психологиялық тұрғыдан құрастырылған тапсырмалар арқылы қызығушылықты күшейту.
Тікбұрышты координаталар жүйесінің негіздері
Координаталық жазықтықта санақ басы O нүктесінде қиылысатын өзара перпендикуляр екі координаталық түзу тікбұрышты координаталар жүйесін құрайды. Демек, координаталар жүйесі — санақ басы ортақ, бір-біріне перпендикуляр екі осьтен тұратын жүйе.
Атаулар мен бағыттар
- Ох — абсцисса осі
- Горизонталь бағытта салынады; солдан оңға қарай бағытталады.
- Оу — ордината осі
- Вертикаль бағытта салынады; төменнен жоғары қарай бағытталады.
- O — координаталар басы
- Екі осьтің қиылысу нүктесі; атауы латынның origo — «бастау» сөзінен шыққан.
Негізгі ұғымдар
- Координаталар — нүктенің абсциссасы мен ординатасының жұбы.
- Ширектер — координаталар осьтері жазықтықты төрт бөлікке бөледі; олар ширектер деп аталады.
- Шыққан тегі — «координата» сөзі латынның coordinatus, яғни «реттелген» деген сөзінен алынған.
Рене Декарт және координаталар идеясы
Координаталар жүйесін алғаш жүйелі түрде ұсынған — француз философы әрі математигі Рене Декарт (1596–1650). Ол математика арқылы ойлау мәдениетін қалыптастырып, ғылыми әдісті жаңаша түсіндіруге ұмтылды.
Қысқаша өмірбаян
Декарт француз дворянының отбасында дүниеге келіп, Ла-Флеш коллегиясында физика, математика, арифметика, механика және музыканы тереңдетіп оқыды.
Идеяның тууы
Аңызға айналған пайым бойынша, ол бөлмеде ұшқан шыбынды бақылап, кеңістіктегі орынды сипаттау үшін координаталарды қолдануға болатынын түсіндірген. Кеңістікте (x, y, z) арқылы сипаттау идеясы осылай айқындалды.
Ғылыми мұрасы
Ол аналитикалық геометрия мен алгебраға зор үлес қосып, ғылыми ойлаудың дәлдігін жоғары бағалады. Еңбектерінің қатарында «Метод туралы ойлар», «Бірінші философия туралы пайымдаулар» бар.
Декарттың пікірінше, дәл ойды жүйелеуде математикаға тең келетін құрал жоқ. Сондықтан математикалық әдістерді философия мен жалпы ғылымда қолдану қажеттігін негіздеді.
Координаталар бойында сурет салу: ұлттық бейнелер
Координаталарда нүктелерді орналастырып, сурет құрастыруды көпшілік біледі. Ендеше неге біз ұлттық дүниелерімізді дәл осылай бейнелемейміз? Киіз үй, ою-өрнек, домбыра, кебеже сияқты құндылықтарды координаталық жазықтықта көрсету — математиканы да, мәдени мұраны да жақындата түседі.
Нәтиже ретінде қалыптасатын дағдылар
Дәлдік
Нүктелерді дұрыс белгілеу және тексеру.
Кеңістіктік ойлау
Пішін мен пропорцияны сезіну.
Шығармашылық
Өрнек пен бейнені жоспарлау.
Мәдени таным
Ұлттық символиканы түсіну.
Киіз үй: қазақтың байырғы баспанасы
Қазақ халқының дәстүрлі баспанасы — киіз үй. Ол «киіз үй» немесе «қазақ үйі» деп те аталады. Киіз үйлердің көлемі кереге санына қарай анықталады: екі-үш қанаттан бастап, он екі, он сегіз, тіпті отыз қанатқа дейін жететін үлкен үйлер болған.
Киіз үй түрлері мен атаулары
Бұрынғы хан-сұлтандар мен атақты байлардың 8 қанаттан 30 қанатқа дейінгі үйлері ақ орда, алтын орда, алтын үзік деп аталған. Ал орташа шаруа мен кедейлердің үйлері: алты қанат ақ үй, боз үй, қоңыр үй, қара үй, күрке, отау, жаппа және т.б.
Құрылымы: негізгі бөлшектер
- Кереге, уық, шаңырақ
- Сықырлауық, табалдырық, маңдайша, таяныш
- Бұл бөліктердің жиынтығы киіз үйдің сүйегі деп аталады.
Үй сүйегі көбіне сәмбі талынан жасалады (сыр талы, қайыр талы, боз тал деп те айтылады). Үй сүйегін жасайтын шебер — үйші.
Туырлық және атаудың мәні
Киіз үйдің сыртынан жабатын киіз жапқыш туырлық деп аталады. Егер туырлық бірыңғай ақ қой жүнінен басылса — ақ үй, қоңыр жүннен басылса — қоңыр үй деп аталады.
Шаңырақ: ең жоғарғы бөлік
Шаңырақ — киіз үйдің күмбез тәрізді төбелік бөлігі, уықтардың ұшын біріктіріп ұстап тұрады. Оның негізгі бөлшектері:
- Тоғын — шаңырақтың негізі; қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі.
- Күлдіреуіш — иіліп жасалатын ағаш бөліктер; саны көбіне 3-тен 8-ге дейін болады.
- Беріктік — күлдіреуіштердің ыдырап кетпеуі үшін орнатылады, көбіне өрнектеледі.
- Шаңырақ көзі — уықтың қаламы кіретін ойықтар.
Кереге мен уық атаулары
Керегені құрайтын әрбір ағаш желі деп аталады. Желінің түрлері:
- Еріс — ең ұзын желі
- Балшық — орташа желі
- Сағанақ — ең қысқа желі
Желілер қиылысынан пайда болған тор көз деп аталады; ол көлеміне қарай желкөз және торкөз болып бөлінеді.
Уық бөліктері: доғалай (керегеге байланатын ұшы), иық (иілген жері), қары (шаңырақ пен иық арасы), қаламы (шаңырақ көзіне кіретін ұшы). Уыққа тағылатын бау — уықбау.
Ою-өрнек: үйлесім мен дәлдіктің тілі
Менің түсінігімде ою-өрнек — дәлдік пен есепке құрылған үйлесім: теңдік, жарасым, сәндік, көркемдік, сәйкестік, тазалық, нәзіктік және сұлулық. Қазақ тұрмысында ою-өрнек қолданылмайтын бұйым өте сирек.
Сапалы оюдың шарты
- Материалды дұрыс таңдау.
- Ою ырғағы мен мөлшерін нақты жоспарлау: бетке түсуі мен орналасуын алдын ала жобалау.
- Шеберлік пен ой ұшқырлығы: өрнектерді ретімен үйлестіре білу.
Қошқар мүйіз және композиция
Қазақ ою-өрнегінің кең тараған бастауы — қошқар мүйіз. Көп өрнек осы негізден тарамданып, арасы басқа элементтермен толығып, күрделі композицияға айналады. Өрнек бөліктері бір-бірімен жымдасып, арқандай есіліп тұруы керек; үйлеспеген жағдайда сәні мен мазмұны әлсірейді.
Ою-өрнек — адам ойының жемісі. Ол өз шеберін тапса, табиғаттағы гүл шоғырындай жарасып, құлпырып, ортаға әсемдік пен жылылық таратады. Ата-бабаларымыз осы өнерді биік деңгейге көтере білген.
Автор туралы мәлімет
Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Боранқұл селосы, Қарақұм орта мектебінің математика пәні мұғалімі — Тэтбенова Асем Данатарқызы.