Бала қайда
3–4 жастағы балалардың тілін дидактикалық ойын арқылы дамыту
Ана тілінің грамматикалық жағын меңгерту күнделікті өмірде, ересектермен сөздік қарым-қатынас жасау барысында қалыптасады. Арнайы зерттеу мен бақылау жұмыстары 3–4 жастағы балалардың сөйлеу әрекетінде сөздің синтаксистік тұрғыда ерте қалыптаса бастайтынын дәлелдейді.
Жас ерекшелігі: синтаксис ертерек, морфология баяуырақ
3–4 жастағы баланың сөзінде жай және жайылма сөйлемдермен қатар, құрмалас сөйлемдердің де жиі кездесуі байқалады. Ал морфологиялық формаларды (жалғау, жұрнақ) меңгеруі салыстырмалы түрде баяу жүреді.
Бақылауда жиі кездесетін көрініс
Балалар сөйлемдегі сөздерді көбіне жалғау-жұрнақсыз қолданады немесе грамматикалық тұлғаларды тұрақсыз пайдаланады.
Тәрбиешінің міндеті: грамматиканы ойынмен бекіту
Сондықтан тіл дамыту сабақтарында тәрбиеші жеке сөздерді жіктік, септік, тәуелдік жалғауларымен қолдануға үйретіп, түбір сөздерден сөз тудыру тәсілдерін жүйелі түрде бекітіп отыруы қажет.
Сөздің грамматикалық құрылысын меңгерту арнайы бөлек сабақ түрінде емес, тіл дамыту жұмысының ішінде қосымша бағыт ретінде жүзеге асады. Негізгі құралдар:
- дидактикалық (сөздік) ойындар;
- түрлі тілдік жаттығулар;
- күнделікті жағдайдағы мақсатты сұрақ-жауап жұмысы.
Зат есімнің көптік және септік жалғауларын үйрету
Зат есімдерге көптік және септік жалғауларын жалғап айтуға дағдыландыру үшін төмендегі ойындар тиімді:
«Кімге не керек?»
Көмекші сұрақтар арқылы септік жалғауларын табиғи қолдануға жетелейді.
«Не жоқ?»
Бар/жоқ құрылымдары арқылы сөздерді дұрыс тұлғаландыруды бекітеді.
«Кім қайдан келді?»
Шығыс септігін және сөйлем құрауды жаттықтырады.
Кеңістік қатынастарын білдіретін сөздерді меңгерту
Қазақ тілінде жеке мағынасы толық болмай, басқа сөздермен тіркесіп көмекші мағына беретін сөздерді (мысалы: артында, үстінде, қасында, ішінде) үйрету маңызды.
Практикалық тәсіл
Ойыншықтар мен қажетті заттарды әртүрлі орынға қойып, баладан сұраңыз. Бала «Қайда?» деген сұраққа жауап бере отырып, заттың кеңістіктегі орнын сөзбен айтады.
Ойын
«Жасырылған затты тап»
Ойын
«Орныңды тап»
Үлгі жауаптар
- Аю шкафтың үстінде.
- Қуыршақ төсектің астында.
- Доп үстелдің жанында.
Сөйлемді толықтыру: сұрақ арқылы ойды кеңейту
Сөйлемдегі мағыналық «бос орынды» тауып, толық оймен сөйлем құрату үшін жетекші сұрақтарды қолданыңыз.
Мысал 1
«Әжемнен хат келді. Мен не істедім?» — қуандым.
Мысал 2
«Балапан ұшып кетті» сөйлемін Қайдан? Қалай? Неге? сұрақтарымен толықтырып, балапанның қайда ұшқанын және неге ұшып кеткенін айтқызуға болады.
Сурет арқылы шығармашылық әңгіме құрату
Балаларға суреттер көрсетіп, мазмұнға сай әңгіме құрату — сөздік қорды кеңейтудің және байланыстырып сөйлеуді дамытудың тиімді жолы.
Тақырып үлгілері
Тақырып таңдауда балабақша жағдайын, ауыл шаруашылығы мен табиғат ерекшеліктерін және қолда бар құралдарды ескерген дұрыс.
Сөйлеу белсенділігін арттыруға арналған ойын: «Кім не істейді?»
Ересек топ пен мектепке даярлық жастағы балалардың сөйлеу белсенділігін арттыру үшін де дидактикалық ойындар кеңінен қолданылады. Мұндай ойындарда балалар заттардың атауын, ұқсастығын, сапасын және іс-әрекетін білдіретін қажетті сөздерді дәл тауып айтуға жаттығады.
Ойын барысы
«Кім не істейді?» ойынында балалар мамандыққа байланысты суреттерді таңдап алып, соған сәйкес сөйлем құрайды немесе тәрбиеші айтқан сөздерді толықтырып айтады.
Қорытынды
3–4 жастағы балалардың грамматикалық құрылымды меңгеруі күнделікті қарым-қатынаста басталып, тіл дамыту сабақтарында дидактикалық ойындар мен мақсатты жаттығулар арқылы жүйелі түрде бекітіледі. Ойын — баланың табиғи әрекеті, ал дұрыс ұйымдастырылған ойын — тіл дамытудың ең нәтижелі жолдарының бірі.