Айтыс өлеңдер

Қазақ ауыз әдебиеті мен мәдениетінің арқауы

Қазақ халқының әдебиеті мен мәдениетінің терең тамыры — фольклорда. Еліміздің тәрбиелік, эстетикалық, адамгершілік мұраттарының айқын айғағы әрі рухани өлшемі де осы ауыз әдебиетінен бастау алады.

Негізгі жанрлар

Ауыз әдебиеті жанрлық құрамы жағынан сан-салалы болып қалыптасты. Төмендегі бағыттар — оның өзегін құрайтын басты арналары.

Тұрмыс-салт жырлары

Еңбек-кәсіп, аңшылық, үйлену, жерлеу, наным-сенімге қатысты өлең-жырлар.
Шешендік сөздер

Қоғамдық ой, билік айту, өнеге мен пайымға құрылған сөз өнері.
Эпостық жырлар

Елдік, ерлік, тарихи жад пен рухты көтеретін кең тынысты шығармалар.
Айтыс өлеңдері

Суырыпсалма сөз сайысы арқылы қоғамның тынысын танытатын дәстүр.
Лиро-эпостық жырлар

Махаббат, тағдыр, салт пен сезімді эпикалық өріспен тоғыстырған туындылар.
Тарихи жырлар

Оқиға мен тұлғаны халық жадында сақтаған тарихи өлең-жырлар.
Мақал-мәтел, жұмбақтар

Қысқа да нұсқа даналық, тіл ұстартатын ой ұшқырлығы.
Ертегілер

Қиял мен тәлімді ұштастырып, дүниетанымды қалыптастыратын мұра.

Бұл жанрлардың әрқайсысы әрі қарай көптеген тармаққа бөлінеді: ертегілер, аңыздар, әпсаналар, мифтер, қара өлең, лирикалық өлең, өтірік өлең, жаңылтпаштар, драмалық үлгідегі шығармалар және тағы басқа. Барлығының ортақ өзегі — сөз. Сондықтан ауыз әдебиеті, ең алдымен, сөз өнері.

Тұрмыс-салт жырларының көрнекті үлгілері

Тұрмыс-салт жырлары адамның өмірлік кезеңдерімен, қоғамдық қатынастармен және салт-дәстүрмен тығыз байланысты. Әсіресе үйлену, қыз ұзату, той рәсімдерінде айтылатын жырлар халықтың дүниетанымы мен этикалық өлшемдерін айқын көрсетеді.

Беташар

Үйлену дәстүрі

Жаңа түскен келінді беташар жасалмай көпшілікке көрсетпейді. Беташарға тойға жиналған ағайын-туыс түгел қатысады. Жас келіннің екі жағында екі көргенді келін тұрады. Беташар жыры айтылған кезде келінге атасы, енесі және өзге де туыстары таныстырылады, ал келін оларға сәлем салады.

Сәлем алған адамдар көрімдік береді. Беташар айтушы жігіт жырды әндетіп, желдірте отырып, көптің көңілін көтере орындауы тиіс.

Сыңсу

Қыз ұзату

Сыңсу — қыз ұзату дәстүріне байланысты туған тұрмыс-салт жырларының бірі. Ол ұзатылар алдындағы қыздың ел-жұртымен, ағайын-туыспен, құрбы-құрдаспен, туып-өскен жерімен қоштасуы ретінде айтылады. Бұрын сыңсуды ұзатылатын қыз тәте-сіңлілері немесе жас жеңгелерімен бірге үй-үйді аралап, белгілі әуенмен орындаған.

Өлеңін ақындар да, қыздың өзі де шығаруы мүмкін. Ұзатылып бара жатқан қыз сыңсу арқылы жұртқа мұңын, қимастығын, ішкі қайғы-қасіретін естіртеді. Көп жағдайда жеке мұң әлеуметтік мәселелермен ұштасып, ескі әдет-ғұрыпты әшкерелеумен қатар, еркіндік аңсаған әйел көзқарасын да білдіреді.

Қоштасу

Қимастық жыры

Қоштасуда қыз ел-жұртына, туған-туыстарына, ата-анасына деген қимастығын білдіреді. Бұл дәстүрдің көркем үлгісі ретінде “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” жырындағы Таңсық қыздың “Балталы, Бағаналы ел аман бол” деп басталатын қоштасуы ел арасында кең тараған.

Тойбастар

Той өлеңі

Тойбастар — қыз ұзату, үйлену және басқа да қуаныш-қызық тойларда айтылатын өлең түрі. Үйлену тойының соңғы күні жігіттер мен қыз-келіншектер жиналып, қоштасу кешін өткізеді. Сол кеште жастар ұлттық ойындар ойнап, көңіл көтеріп, өлең айтады. Той аяқталған тұста тойбастар орындалады.

Мақсаты

Той иесін мадақтау, екі жасқа игі тілек, бата, ақыл-кеңес айту.

Айтылу үлгісі

Жаттанды түрде де, орындаушының суырыпсалмалығы арқылы да айтыла береді.

Өлең құрылысы

Ұйқасы көбіне қара өлең, жыр үлгісінде келеді.

Тойбастар шілдехана, сүндет тойы сияқты салтанаттарда, сондай-ақ ауыл-аймақтағы өзге қуаныштарда да орындалады. Ол жиын-тойдың аяқталғанын, бірақ қуаныштың алда да жалғаса беретінін білдіреді.