Топтастыру стратегиясы - Сатай кім
Білім мен тәрбие берудің жаңа парадигмасы
Негізгі ой
Мемлекет басшысы 2011 жылғы халыққа Жолдауында ХХІ ғасырдың алғашқы онжылдығындағы әлеуметтік-экономикалық жетістіктерге қорытынды жасап, 2020 жылға дейінгі даму бағдарын айқындады. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан үшін ең басты басымдықтардың бірі — білім саласы екені ерекше атап өтілді. Демек, тәуелсіз жас мемлекетіміздің негізгі даму бағыттарының бірі — білім мен ғылымды жүйелі түрде дамыту және білім беру жүйесін инновациялық даму жолына сапалы көшіру.
Жаңа парадигмаға көшу не үшін қажет?
Бұл міндеттерді жүзеге асыру мектеп ұжымдарының және әр мұғалімнің күнделікті ізденісін талап етеді. Білім беру жүйесіндегі жаңалықтар мен өзгерістерге батыл жол ашу үшін жаңа тәжірибеге, жаңа қарым-қатынас мәдениетіне көшу қажеттілігі туындайды.
Қазақстандағы білім беру парадигмасы ҚР Конституциясы, «Қазақстан–2030» стратегиясы, білім беру саясаты, заңдар мен ресми құжаттарды талдау негізінде қалыптасып келеді. Теориялық талдаулар тарихи кезеңдерде парадигмалардың бірін-бірі алмастырып, жаңа идеялар мен принциптерді алға шығаратынын көрсетеді.
«Білім берудің жаңа парадигмасы» деген не?
Зерттеушілердің тұжырымдары мен талдау нәтижелеріне сүйене отырып, білім берудің жаңа парадигмасы — жаңа өркениеттік бағдар аясында, мемлекеттік стандарттарға сай, жан-жақты дамыған тұлға қалыптастыруға бағытталған, инновациялық мектепті интеллектуалдық білім орталығы ретінде қарастыратын, ғылыми-әдіснамалық тұрғыдан негізделген білім берудің концептуалдық моделі.
Дағдарысты еңсерудің өзегі: шығармашылық пен руханилық
Білім беру дағдарысын талдау бүгінгі таңда ең алдымен адамның шығармашылық болмысы мен рухани әлеуетін дамытуға бағытталған жаңа парадигмалар қажет екенін айқындайды. Білім беру практикасының міндеті тек табиғат пен қоғам заңдылықтарын оқыту ғана емес; сонымен қатар әлемді шығармашылық тұрғыда қайта құрудың гуманистік әдіснамасын меңгерту және «адам–табиғат–қоғам» жүйесіндегі қатынастарды үйлесімді ету.
Мұндай міндеттерді адамның шығармашылық әлеуетін сақтап, дамытуды мақсат ететін инновациялық білім беру ғана тиімді шеше алады.
Білім беру парадигмалары: әрқайсысының өз орны бар
Парадигмалардың «артық» немесе «кем» түрі болмайды. Әр парадигма өз кезеңіндегі әлемді түсіну ерекшелігіне және оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыру логикасына байланысты қалыптасады. Кең тараған парадигмалар:
-
1) Дәстүрлі-консервативтік
Негізгі мақсат — мәдениет пен өркениет жетістіктерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізу. Ұстанымы: «Қандай жағдайда да — білім».
-
2) Феноменологиялық (гуманистік)
Тұлғаның ішкі әлемін дамыту, еркін әрі рухани адам ретінде қалыптасу, қарым-қатынас мәдениетін жетілдіру.
-
3) Рационалдық (тәртіптілік)
Оқушыны тиімді тәсілдермен әрекет етуге үйрету, ортаға бейімделу, ой-сезім мен іс-әрекетті басқару дағдыларын қалыптастыру.
-
4) Технократтық
Дәл ғылыми білімге басымдық береді. «Білім — күш» қағидасы арқылы адамның мүмкіндігі білім, тәртіп, нәтижемен өлшенеді.
-
5) Эзотерикалық
Оқушының табиғи күшін ашуға мән береді. И. Колесников пікірінше, адамның қоршаған әлеммен әрекеттесуінің жоғары деңгейін дамыту маңызды. Бұл бағытта мұғалімнің адамгершілік, психологиялық және физикалық қолдауы ерекше рөл атқарады.
Әрбір парадигма «Неге тәрбиелейміз? Оқушыны қандай мақсатқа дайындаймыз? Неге өмір сүреміз?» деген іргелі сұрақтарға өзінше жауап береді.
Мұғалім тұлғасы: реформаның тірек нүктесі
Елбасы Жолдауында білім беру реформасы Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететін маңызды құралдардың бірі екенін атап өтті: қоғам мен экономиканың сұранысына сай заманауи білім беру жүйесі қажет.
Түйін
Мұғалім — бала жанының бағбаны. Ол әдепті, ой-өрісі кең, жан-жақты білімді, ұстамды, ойын шәкіртіне анық әрі дәл жеткізе алатын тұлға болуы тиіс.
К. Д. Ушинский: «Мұғалім — білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім; ал оқуды, ізденуді тоқтатқан сәттен бастап, оның мұғалімдігі де жойылады».
Мұғалім үнемі ізденіп, білімін толықтырып отырса, оның кәсіби ұстанымы орнықты болады, күш-қуаты мен ынтасы артып, сабақ беру сапасы жақсарады. Оқушының тұлға ретінде қалыптасуы белсенді әрекет арқылы жүзеге асады; сондықтан оқыту үдерісі баланың еркіндігі мен дербестігін, шешім қабылдау дағдысын дамытуға бағытталуы керек.
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту: тәжірибеден алынған бағыт
Өз тәжірибемде қолданатын тиімді бағыттардың бірі — «Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» бағдарламасы. Бұл — әлемнің түкпір-түкпіріндегі педагогикалық тәжірибені біріктірген бірлескен еңбек. Тәжірибені жүйелеген авторлар: Джинни Л. Стил, Куртис С. Мередит, Чарльз Темпл. Бағдарламаның теориялық негізі Ж. Пиаже мен Л. Выготский еңбектеріне сүйенеді. Қазақстанға бұл жоба Джордж Соростың «Ашық қоғам» институты, «Сорос–Қазақстан» қоры арқылы енді.
Нәтижесі қандай?
- Еркін сөйлеу, сөз саптау, ойды қысылмай жеткізу дағдылары дамиды.
- Ақпарат ағынынан қажеттісін таңдап, саналы шешім қабылдауға үйретеді.
- Сұрақ қою, жауап іздеу мәдениеті қалыптасады.
Маңызды ескерту: сын тұрғысынан ойлау — «сынау» емес, шыңдалған ойлау.
Сабақ құрылымы: 3 кезең
1) Қызығушылықты ояту
Оқушының бұрынғы білімі мен жаңа ақпаратты байланыстырады: еске түсіреді, жазады, талқылайды, ой қозғайды.
2) Мағынаны ашу
Оқушы жаңа ақпаратпен танысады, тапсырма орындайды, дербес жұмыс істеп, белсенділік танытады.
3) Толғаныс
Оқушы стратегияны өзі таңдап, ойын жинақтайды, қорытынды жасап, шығармашылық өнім ұсынады.
Тәжірибе үлгісі: 6-сынып әдебиет сабағы (С. Мұратбеков «Қылау»)
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: кейіпкерлерге талдау жасап, әңгіменің тақырыбы мен идеясын ашу.
- Дамытушылық: сөйлеу тілін дамыту, ойды еркін әрі дәл жеткізу, қорытынды жасауға дағдыландыру.
- Тәрбиелік: қайырымдылыққа, адал достыққа тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Практикалық сабақ
Әдістер
Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары, сұрақ-жауап
1-кезең: Қызығушылықты ояту
«Ой шақыру» тапсырмасы: «Қай сәт бейнеленген?» — Сатайдың сөздерінен мысалдар келтіріп, олардың қай кезде айтылғанын анықтау.
Мысал тіркестер
- «Әй, беймазасын-ай осы шалдың!»
- «Шіркін-ай, ең болмаса он минут ұйықтар ма еді?»
- «Қара ішікті оранып ап, аунай кетіп ұйықтаса, шіркін!»
- «Мұндайда қасқыр кездесуі мүмкін-ау!»
Нәтиже: оқушылардың қызығушылығы оянып, белсенді жауап беруге ұмтылады; пәнге деген ықыласы артады.
«Топтастыру» стратегиясы: «Сатай кім?» деген сұраққа оқушылар мынадай сипаттама ұсынды: оқушы; 7-сыныпта оқиды; әкесіне қолғанат; жақсы жолдас.
2-кезең: Мағынаны ашу
Сөздікпен жұмыс: «Қылау» сөзінің мағынасын ашу.
Талдау сұрақтары
- Шығарма неге «Қылау» деп аталған?
- Сатайдың мінез-құлқы қалай танылады?
- Сатайдың Рабиғамен кездескендегі мінез-құлқы қалай берілген?
- Сатай мен Рабиғаға мінездеме беру (кесте толтыру).
Еркін жауап стратегиясы
- Сатай бойындағы қай сәт сендердің өмірлеріңде кездескен?
- Әкесінің ақылы Сатайды неге ызаландырды?
- Сатайдың мектеп туралы ойлары қандай? Сендердің көзқарастарың қандай?
- Сатай Рабиғаға деген балаң сезімін қалай білдірді?
Оқушы жауабының үлгісі
«Үлкендер бір айтқанын қайта-қайта айта бермесе ғой, біз де осылай ызаланамыз».
3-кезең: Толғаныс
- Венн диаграммасы: «Қылау» әңгімесі мен «Менің атым — Қожа» повесіндегі кейіпкерлерді салыстыру.
- INCERT кестесі: мәтінмен жұмыс нәтижесін жүйелеу.
- Бекіту тапсырмасы: А. Еңсеповтың «Балалық» туындысын тыңдап, «Рабиға мен Сатайдың достығы» тақырыбында шағын шығарма жазу (қалауы бойынша сурет салу).
- Қорытындылау: «Шығарма ұнады ма? Неліктен?» сұрақтары арқылы рефлексия жасау.
Оқушы шығармасынан үзінді
«Жүз теңгең болғанша, жүз досың болсын» дегендей, Сатай өзіне тағы бір дос тапты.
Қорытынды идея
Жаңа білім беру парадигмасы мұғалімнің үздіксіз кәсіби дамуын, оқу үдерісінің оқушы белсенділігіне негізделуін және тұлғаның шығармашылық-рухани әлеуетін ашуды талап етеді. Сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы — осы талаптарды сабақ құрылымына табиғи кіріктіріп, оқушыны дербес ойлауға, негізді пікір айтуға және саналы шешім қабылдауға жетелейтін пәрменді құрал.