Тіл - жүректің жаршысы
Аңғармай сөйлеген — ауырмай өледі
Адамның амал-айлалары көбіне айтқан сөзінен-ақ байқалады. Кейбіреулер ант-су ішіп, ауызбен орақ орып, кез келген жерде уәде бере салады. Нәтижесінде ондай адамның әрекеті көп болғанымен, берекесі аз болады: елге сүйкімсіз көрінеді, азабы көп, ал алғысы жоқ күйде сандалып жүреді.
Айлакер адам аузына келгенді көкіп тастамайды. Дегенмен, сөйлеу мәдениетінің өзі де оңай шаруа емес: сөз өнеріне ұзақ уақыт, көп жаттығу арқылы ғана жетіледі. «Сен сөйлей аласың ба?» деген сұрақ күлкілі көрінуі мүмкін. Ақылы дұрыс адамның сөйлей алмайтыны болушы ма еді? Бірақ мәселе мұншалық қарапайым емес.
Сөйлей алу мен дұрыс сөйлей білудің айырмасы
Аузы бардың бәрі сөйлей алады. Бірақ кейбіреулер сөз сөйлегенде ойланбайды: аузын бақпай, сөзді автоматтың оғындай жаудырып жатады. Өз көңілі көтерілсе болды — өзгенің көңіл күйімен мүлде санаспайды. Осындай бейқамдық кейде күлкілі, кейде өкінішті жағдайға ұрындырады.
Бір ауыз сөздің салдары: қонақтағы оқиға
Біреу үйіне қонақ шақырады. Шақырылған төрт адамның үшеуі ертерек келеді. Күте-күте тағаты таусылған үй иесі өзіне өзі күбірлеп: «Қап, келуге тиісті адамның келмей қалғаны-ай…» дейді.
Мұны құлағы шалған қонақтың бірі: «Ендеше, келмеуге тиісті адам мен болсам керек» деп ойлап, қош айтып кетіп қалады.
Сасқалақтаған үй иесі: «Кетпеуге тиісті адамның кетіп қалғанын қарашы…» дейді. Сонда екінші қонақ: «Кетуге тиісті болсам да, көнбектеніп отырып алған мен болдым ғой» деп өкпелеп, орнынан тұрып кетеді.
Үй иесі үшінші қонаққа: «Олар жаңсақ түсінді, менің айтып отырғаным олар емес…» деп үлгермей жатып, үшінші қонақ та: «Олар болмаса, мен болдым ғой» деп ойлап, сөз аяқталмай жатып шығып кетеді.
Аңғармай айтылған сөз біреудің сағын сындырып, жаңсақ ұғым тудырып, тіпті пәлеге ұрындыруы мүмкін. Сондықтан сөзді орынға, жағдайға қарай сөйлеуді үйрену керек.
Тілдің тәрбиесі: ой, әдеп және жауапкершілік
Балалар үшін сөз өнері қиын емес: бала нені ойласа, соны айтады. Ал ересек адам үшін бұл — жауапкершілігі ауыр жұмыс. «Басқа пәле — тілден» деген тәмсіл тегін емес. Тіл кейде «сайтаннан да азәзіл» делінеді: игі ниетті адамдар сөз сөйлемес бұрын ойланып-толғансын деп, жаратылыс тілге тосқауыл етіп тіс, қақпақ қылып ерін бергендей.
«Аңғармай сөйлеген — ауырмай өледі» дегеннің мәні: сөз айтпас бұрын ойлан, өз сөзіңе өзің ие бол, қате сөйлеп елге кесір тигізбе деген ескерту.
Тіл — жүректің жаршысы. Ойдың билеуінде болатын тіл — адамның мінез-құлқының сәулесі. Өз тіліне ие болмау, лағып сөйлеу, өсек-аяң таратып біреуді пәлеге ұрындыру — әдепке жат.
Өз тіліне өзі ие бола білу — ең үлкен табыс.