Халықтық тәлім - тәрбие негізінде қазіргі қазақ қыздарының бойында жан сұлулығын қалыптастыру жолдарын көрсету, адамгершілікке үндеу
Қыз тәрбиелей отырып – ұлт тәрбиелейміз
Мақсаты: халықтық тәлім-тәрбие негізінде қазіргі қазақ қыздарының бойында жан сұлулығын қалыптастыру жолдарын көрсету, адамгершілікке үндеу.
«Ұл тәрбиелей отырып, жер иесін тәрбиелейміз; қыз тәрбиелей отырып, ұлтты тәрбиелейміз» деген ой — бүгінгі әңгімеміздің өзегі. Әр елдің болашағына әсер ететін шешуші тетік қыз балаға берілетін тәлім-тәрбие арқылы өлшенеді.
Кіріспе (тәрбиеші сөзі)
Қайырлы күн, құрметті ұстаздар мен тәрбиеленушілер!
Бүгінгі «Қыз тәрбиелей отырып – ұлт тәрбиелейміз» атты пікірталас алаңын ашуға рұқсат етіңіздер. Мақсатымыз — қаракөз қазақ қыздарының бойына халықтық тәлім-тәрбие негізінде жан сұлулығын қалыптастыру.
Халқымызда «қыз» сөзі әдеміліктің, әдептіліктің, жан-жақты сұлулықтың символы ретінде айтылады. Жарық пен жылу, от пен су жоқ жерде тіршілік жоқ; сол секілді адамдардың бір-біріне мейірімі мен ұлағатты тәрбиесі өмірдің мәнін сақтайды.
Тәрбиесі түзелмей елдің көсегесі көгермейді; отбасы түзелмей, болашақ түзелмейді. Бала жастан жақсы тәрбие алып, үлгі-өнеге көрген қыз бала ертең де сол әдебін сақтайды.
Әдепті, инабатты, адамгершілігі мол, сыпайы қыз тәрбиелеу — бүгінгі қоғамның ең өзекті мәселелерінің бірі.
«Жақсыны көре білсек, ой көзімен, өмір сәуле көрсетер судай тұнық», — дейді Абай.
(Пікірталас басталар сәтте «Мен қазақ қыздарына қайран қалам» әуені ойнауы мүмкін.)
Пікірталас сұрақтары мен жауаптары
1) Ұлттық дүниетаным мен салт-дәстүрдің орны
Сұрақ (тәрбиеші сөзі): «Жүргенде сендер тамаша-ақ, қазақтың ғажап даласы. Өздеріңсіңдер болашақ, ұрпақтың ұлы анасы». Ұлттық дүниетаным, ұлттық салт-дәстүрлеріміздің қыз бала тәрбиесінде алар орны қандай?
Жауап: «Қызды тәрбиелегенің — бір ұрпақты тәрбиелегенің» деген ата-бабамыздың сөзі қыз тәрбиесінің салмағын айқындайды. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.): «Кімнің үш қызы болып, оларға дұрыс тәрбие берсе, еңбегімен тапқанын соларға жұмсап бағып-қағса, бұл оған тозақ отынан қалқан болады», — деп өсиет еткен.
Ар мен абырой
Қыз баланың ары мен абыройын сақтау — оның болашағына дайындықтың өзегі.
Ұрпаққа әсері
Бір ұл — бір әулет, бір қыз — бір ұрпақ тәрбиесі деген түсінік ұлттың жалғастығын көрсетеді.
Әубәкір ақын «Қыз бала — үйдің бояуы» деген. Қыз — әлемнің көркі, әрі ұрпақтың жалғасуына себепкер. Сондықтан қыз тәрбиесін ұлттық болмыстың іргетасымен сабақтастыруды бүгін де бұлжытпай ұстануымыз қажет.
Қазақ қауымында қыз баланың орны айрықша болған: қызды «қонақ» деп біліп, барған жерінде бағы ашылсын деп алдын ала қам жасаған. Ізетті, сыпайы, мейірімді, ісмер, жинақы болуын қадағалаған; еркін ұстаса да, еркінсітіп жібермеген. «Қыз — өріс, ұл — қоныс» деген таныммен өрісті кеңейтетін қыз балаға ерекше жауапкершілік жүктеген.
Халық тәрбиесі қызға «қырық үйден тыйым» жасайды: бұл шектеу емес, қадірін арттыратын, болмысын бекітетін әдеп мектебі.
2) Қазіргі заманда қыз бала өзін қалай ұстауы керек?
Сұрақ (тәрбиеші сөзі): «Аяулы ару қыздар, көрікті көктемдегі…» — қазіргі заман талабына сай қыз бала өзін қалай ұстауы керек?
Рухани негіз
Қазақы тәрбие — тал бесіктен. Бүгіннен бастап рухани құндылықтарды санамызға сіңіру маңызды. Еуропаға еліктеу күшейген кезеңде ертеңгі ана болатын қыздардың рухани жұтаңдануына жол бермеу керек.
Ар-намыс және киім әдебі
Қазақ қызы ар-намысын биік ұстауы тиіс. Әр ұлттың, әр ортаның өз киіну әдебі бар. Заман өзгерсе де, жасына және жүрген ортасына сай — ашық-шашық емес, бірақ сәнді әрі әдепті киіне білу жарасымды.
Үлгі болу
«Қазақ қызы» — абыройлы атау. Тәрбие ескірмейді; ол ұлттың құндылықтарын сақтауға қызмет етеді. Қазақ қызы заманына сай оқысын, қызмет етсін, бірақ ұлт келешегін тәрбиелейтін ана екенін ұмытпасын.
Ақан сері: «Ойнақтап сиыр үркіп жылқы болмас» — өзгенің бәрін көшіріп алу болмысты өзгертпейді; өзегіңді сақтай отырып жаңару маңызды.
3) Бұрынғы және қазіргі мінез-құлық: айырма неде?
Сұрақ (тәрбиеші сөзі): «Сақтық керек сезімнің гүліне де… Қыз баланың жігітке сүйем деуі жараспайды…» Бұрынғы қазақ қыздарының қылығы мен қазіргі қазақ қыздарының қылығының қандай айырмашылығы бар? Құрбыңның бойынан жағымсыз қасиеттерді көрсең, қандай ақыл айтар едің?
Жауап: Қазіргі ортада жиі кездесетін жағдаяттардың бірі — көпшілік жерде аймаласу, сүйісу секілді әрекеттерді «еркіндік» деп қабылдау. Ал қазақы танымда махаббатты жұрт алдына жайып салу әдепке жат саналатын.
Махаббат — құпия әрі нәзік сезім. Оны көрсету үшін емес, қадірлеу үшін сақтай білу керек. Қыз баланың көркем мінезі — оның құндылығы; өз қадірін өзі қорғауы маңызды.
Қорытынды ой: қыз тәрбиесі — ұлт тәрбиесі.
Түйін
Қыздың жан сұлулығы — ұлттың ішкі мәдениетінің өлшемі. Әдеп, инабат, мейірім, білім, парасат — бәрі бір-бірін толықтырған кезде ғана қыз тәрбиесі өз нәтижесін береді.
Отбасы берік болса — тәрбие орнықты. Тәрбие орнықты болса — болашақ баянды.