Әлі бала жатпаған, бос бесікті шайқама

Қазақ халқы ұрпақ қамын ойлап, бала тәрбиесіне айрықша мән берген. Балалы болуды — береке, ұрпақ жалғастығын сақтау деп түсінген, ал баласыздықты — үлкен кемшілік санаған. Халықтың: «Балалы үй — базар, баласыз үй — қу мазар» деуі де осыны аңғартады.

Бала туралы тағы бір тағылымды сөз бар: «Балаңды бес жасқа дейін хандай көр, он бес жасқа дейін жұмса, он бестен әрі онымен досыңдай ақылдас.» Бұл — баланың жасына сай жауапкершілік пен қарым-қатынастың өзгере түсуі керектігін еске салатын қағида.

Қазақ дүниетанымында сәби мен балаға қатысты ырым-тыйымдар, бата-тілектер, ырым сөздер өте көп. Олардың бәрі де баланың амандығын, өсіп-өнуін, мінез-құлқы мен болашақ бағытын жақсылыққа жоруды мақсат етеді.

Бесікке қатысты тыйымдар мен ұстанымдар

Бесік — ұрпақ жалғастығын білдіретін қасиетті бұйым саналған. Сондықтан бесікке қатысты тыйымдар да, оны қастерлеу дәстүрі де терең орныққан.

«Бос бесікті тербетпе»

Әлі сәби жатпаған бос бесікті шайқамау — береке мен тыныштықты сақтау, жамандық шақырмау ниетінен туған тыйым. Нәрестеге сұқтанып, таңданып ұзақ қарамау да — көз тиюден сақтану түсінігімен байланысты.

Бесікті сатуға, кез келген адамға беруге, саудаласуға немесе аяқ астына тастауға болмайды.
Бесікті ашық қалдырмай, орап қою — ұқыптылық пен құрметтің нышаны.
Бос бесікті анда-санда отпен аластап, жамандықтан қорғайды деп сенген.
Баласы көп үйдің бесігін жақсы ырымға жорып, жақын туыстары қалап алып, жаңа түскен келіннің отауына төрге қойған.

Жаңа туған нәрестеге қатысты ырымдар

Кіндікке қатысты ырым

Нәрестенің кіндігін ақ балтамен кесіп, таза жіппен байлап, түбіне күл себеді. Ақ балтаны өзге іске пайдаланбай сақтайды. Ер баланың кіндігін «үйкүшік болмасын» деген ырыммен қырдан асырып лақтырады, ал қыз баланың кіндігін «үйдің құты болсын» деп ошақ түбіне көмеді.

Алғаш ауыздандыру

Емізбестен бұрын сәбиді таза суға малынған қасқыр жүнімен ауыздандырған. Ерте кезде қасқыр киелі саналғандықтан, бұл ырым баланың қасқырдай қайратты, қажырлы болсын деген тілекпен байланысады.

Аластау және ұйқы тыныштығы

Нәрестенің ұйқысы тыныш болсын, жын-шайтан жоламасын деген ниетпен адыраспанды тұтатып, бесікті айналдыра аластап шығарады.

Бесік үстіне жабылатын «жеті нәрсе»

Бала бөленген бесіктің үстіне жеті нәрсе жабады: шапан, кебенек, тон, жабу, жүген, қамшы және бесік көрпе. Кебенек пен қамшы — «ел қорғайтын ер болсын» деген тілекті білдіреді.

Қырқынан шығару

Ұл баланы 40 күнге жеткізбей (37–39 күнде), қыз баланы 40 күннен асырып (42–44 күнде) қырқынан шығарады. Бұл — ұлдың қалыңмалы аз болсын, қыздың қалыңмалы көп болсын деген ырымға байланысты түсіндірілген.

Тіл-көзден сақтау

Нәрестені тіл-көзден сақтау үшін бесігіне не киіміне тұмар ретінде жыланбас, үкі, тоғыз моншақ, күміс тиын іліп қояды. Көз тиді деп қауіптенсе, сол адамның үйінен бір зат әкеліп, түтетіп аластаған.

Бала мінезі мен болашағын жору

Сәби шалқасынан алаңсыз ұйықтаса — елге белгілі азамат болады.
Бүк түсіп жатса — уайымшыл, жігерсіз болып өседі деп жорыған.
Етпетінен жатып ұйықтаса — ойшыл болады.
Аяқ-қолын еркін созып ұйықтаса — болашақта батыр, кемеңгер болады.

Дәстүрлі ырымдар мен тыйымдардың таңдаулы үлгілері

Дене мен шашқа қатысты

Қыз балаға шашы өссін деп желке жегізеді.
Баланың желкесі шұқыр болса немесе желкесінен сүйсе, қырсық болып өседі деп ырымдаған.
Баланың қарын шашын адам аяғы баспайтын жерге көміп тастайды; әйтпесе бақытсыздыққа ұшырайды деп сенген.

Шешендік, өнер және қасиет қону

Балаға шешен болсын деп таңдай жегізеді.
Батырдың, ақынның, палуанның сарқытын жегізсе, не олар сәбидің аузына түкірсе, жақсы қасиеті балаға қонады деп ырымдаған.

Жол, қонақ, береке нышандары

Үйге кіріп келе жатқан бала есік алдына құлап қалса, береке-ырыс келді деп қуанады.
Сәби тоңқайып, екі аяғының астынан қараса — күткен қонақ не жолаушы келеді.
Сәби өз үйіне «ассалаумағалейкүм» деп кірсе, қонақ келеді деп жорыған.
Сәби қолындағы заттарын шашса, ол үйде той болады дейді.

Рәсімдер мен тұрмыстық ырымдар

Сәбидің аяғын тез бассын деп тұсау кеседі.
Бала алғаш жолға шыққанда тоқымқағар жасап тойлайды.
Баланы асырап алған жағдайда: ер балаға — асықты жілік, қыз балаға — тоқпан жілік ұстатып, көпшілікті куә етеді.

Ескертпе

Кейбір тыйымдар мен ем-домға қатысты түсініктер (мысалы, көз тигенде түрлі тәсілмен «тазарту», жараға жануар көзінің суын жағу сияқты) бүгінгі медициналық талаптарға сай келмеуі мүмкін. Дегенмен олар — халықтық дүниетанымның, қорғану мен тілек білдірудің тарихи-мәдени көрінісі.

Атауға, белгілерге және күтімге қатысты түсініктер

Қалы мен меңі үлкейіп кетпесін деп, қалымен туған балаға Қалдыбай, Қалдыгүл, Меңдігүл, Анарбай, Анаргүл сияқты аттарды ырымдап қойған.
Шала туған баланы тымаққа салып, неше күні кем болса, сонша күн кереге басына іліп қояды.
Баланың мойны тез бекісін деп, шілдеханаға сойылған қойдың мойын омыртқасын асып, тесігінен шыбық өткізіп кептіріп қояды.

Күнделікті тыйымдар мен нанымдар

Табалдырық, ойын, тәртіп

Табалдырыққа шыққан баланың бойы өспейді.
Ойнағанда жылаған баланың басы таз болады.
Үйге келген адам жұмысқа қолғабыс жасамаса, баласының белі бүкір болады деп тыйған.

Асқа қатысты

Жіліктің майын жеген бала боқмұрын болады.
Бастың миын жеген бала өскенде мидай былжырайды.
Бала қаспақ жесе, үйлену тойында жаңбыр жауады.
Тарғақтың жұмыртқасын жеген баланың бетіне дақ түседі.

Белгі мен хабар

Бала тілін шығарса — хабар келеді деп жорыған.
Сәби алақанын шапалақтаса — қуанышты хабар келеді.
Сәби көзін ашып ұйықтаса — жары сұлу болады деген түсінік бар.

Тілдің шығуына қатысты ырым

Сәбидің тілі мезгілінде шықпаса, нағашысының үйіне апарып бір қой сойып, оның ішегімен буындырады деген ырым кездеседі.

Жерікке қатысты түсінік

Әйелдің жерігі қанбаса, баланың аузынан су ағып жүреді деп пайымдаған.

Дереккөз ретінде берілген мәтін негізінде өңделіп, тілдік тұрғыдан түзетілді.

Павлодар қаласы, Дарынды балаларға арналған №8 лицей-мектебі (ММ). Абаильденова Нұргүл Қуандыққызы.