Коммерциялық банктегі несиелердің түрлері

Кәсіпорындар мен тұрғындарды несиелеу — банк қызметінің дәстүрлі бағыты. Сондықтан банкті шартты түрде «несиелеу кәсіпорны» деп те атайды: банк активтерінің едәуір бөлігі бұрынғыдай несиелік операцияларға орналастырылады.

Қазақстанның екінші деңгейлі банктерінде 2003 жылы орналастырылған қаражаттардың шамамен 72%-ы әртүрлі несие түрлеріне тиесілі болды. Табыстың шамамен 85%-ы берілген қарыздар бойынша төлемдер (сыйақы/пайыз) есебінен қалыптасты.

Банктер ресурстарды негізінен тартылған қаражат есебінен қалыптастырғандықтан, өздері де қарыз алушы ретінде әрекет етеді. Коммерциялық банктер шығындарының құрылымында салымдар мен депозиттер бойынша сыйақы төлеу шығындары шамамен 80%-ға жуық үлесті құрайды.

Қысқа мерзімді несие — пайдалану мерзімі бір жылдан аспайтын несие. Әдетте ол тауарлы-материалдық құндылықтарды толықтыруға, ағымдағы төлем қажеттіліктеріне және операциялық шығындарға беріледі.

Ұзақ мерзімді несие — мерзімі бір жылдан асатын несие. Мұндай қарыздар қаржылық активтерді, айналым құралдарын және негізгі қорларды қалыптастыру қажеттіліктерін қаржыландыруға бағытталады.

Қазіргі таңда қолданылып отырған несиелеу жүйесі бұрынғы тәжірибемен салыстырғанда анағұрлым икемді: клиент белгілі бір банкке «бекітілмейді», керісінше өзі қызметін пайдаланғысы келетін несиелік ұйымды таңдайды. Сондай-ақ клиент несиелік шотты бір ғана банкте емес, бірнеше банкте ашуға құқылы.

Қалыптасқан несие механизмі коммерциялық сипатқа ие. Бұл тұрғыда несиелеудің негізгі мәні — кәсіпорындардың уақытша ақша ресурстарына деген қажеттілігін қанағаттандыру және сонымен қатар несие ұйымының өтімділігін қолдайтын тетіктерді қалыптастыру.

Кейбір коммерциялық банктер банкаралық несиені тек алып қана қоймай, оны басқа банктерге қайта сату тәжірибесін де қолданады. Ресурстарды қайта бөлу және несиелеу жүйесіндегі жалпы «сауда» қағидасы нарықтық тұрғыдан оң құбылыс ретінде қарастырылады.

Пайда табу тұрғысынан коммерциялық банктер қызметінің негізгі бағыты — несие ұсыну. Қаражатты әртүрлі несиелік операцияларға орналастыра отырып, банк бір мезгілде клиенттердің қажеттілігін қанағаттандырады және өзінің табыс базасын қалыптастырады.

Сонымен қатар несие өтімділігі де маңызды: кейбір жағдайларда ғана банк берілген несиені басқа институттарға немесе тұлғаларға қайта өткізе алады, өйткені ақша талаптарының көптеген түрі үшін екінші нарық дамымаған (ипотекалық несиелерді қоспағанда).

Банк басшылығы «несиелік қоржын» ішінде қаражатты әртүрлі бағыттарға бөлуді қарастырады. Мұндай бөлудің негізі ретінде салыстырмалы табыстылық, сұраныс және реттеушілік шектеулер алынады.

Банктік несиелік операциялар екі ірі топқа бөлінеді:

• Активті операциялар: банк қарыз беруші ретінде шығады (клиенттерге несие беру, банкаралық несие ұсыну, басқа банктердегі депозиттер).
• Пассивті операциялар: банк қарыз алушы ретінде шығады (депозиттер тарту, банкаралық несие алу және т.б.).

Несиелік операцияларды жүзеге асырудың негізгі нысандары — несие және депозит. Осыған сәйкес активті және пассивті операциялар несиелік нысанда да, депозиттік нысанда да көрініс табады.

Несиелік мәміле қарыз алушының өтініші негізінде рәсімделеді. Өтінішке әдетте қарыз алушының сауалнамасы және банкпен несиелік шарт жасасуға қажетті құжаттар қоса беріледі.

Әрбір берілген несие бойынша ұсынылған құжаттар несие құжаттамасына тігіледі. Жауапты орындаушы өтеу мерзімі келген міндеттемелерді бақылап, ішінара өтелген төлемдер бойынша тиісті белгілерді енгізіп отырады. Қамтамасыз ету туралы мәліметтер де осы құжаттарда тіркеледі.

Банк несиелерінің есебі Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі бекітетін қысқа және ұзақ мерзімді несие беру ережелеріне сәйкес жүргізіледі. Қысқа мерзімді несие кәсіпорынның айналым капиталын қалыптастыратын көздердің бірі болып саналады.

Несиелер қайтарымдылық, мерзімділік және төлемділік шарттарымен коммерциялық негізде беріледі. Несие алу үшін кәсіпорын банк басшысының атына өтініш беріп, қажетті сома, мақсат, пайдалану бағыты, қайтару мерзімі және бизнес-жоспар сияқты құжаттарды ұсынады.

Кәсіпорын банкке алғаш рет жүгінген кезде, жоғарыдағы құжаттарға қоса жарғы, құрылтай құжаттарының көшірмелері, тіркеу куәліктері және басқа да талап етілетін материалдар тапсырылады.

Қысқа мерзімді несиелер, әдетте, 12 айдан аспайтын мерзімге беріледі. Жекелеген жағдайларда мерзім ұзартылуы мүмкін, бірақ ұзартуды қоса есептегенде жалпы мерзім екі жылдан аспауға тиіс.

Несие қарыз алушының есеп айырысу шотындағы қалдыққа тәуелсіз берілуі мүмкін және қолма-қол ақшасыз тәртіпте қарыз шотынан есеп айырысу шотына аудару арқылы жүзеге асырылады. Несиелік берешекті өтеу тәртібі, нақты мерзімдері және әдістері несие келісімшартында белгіленеді.

Егер қарыз алушы келісімшартта көрсетілген мерзімде берешегін өтей алмаса, банк алдын ала келісілген тәртіппен кепілдік берушінің шотынан қарыз сомасын өндіріп алу туралы талап қоюы мүмкін.

Екінші деңгейлі банктердің негізгі қызметтерінің бірі — мерзімділік, төлемділік, қайтарымдылық, қамтамасыз ету және мақсатты пайдалану принциптері негізінде несие ұсыну.

Қарыз алушыға несие, әдетте, бұрын берілген несие бойынша мерзімі өткен берешегі болмаған жағдайда және бос несиелік ресурстар есебінен беріледі. Шоттар жоспарына сәйкес әр қарыз алушыға және әр несие түріне жеке қарыз шоты ашылып, мәліметтер аналитикалық есепте жүргізіледі.