Хайуанға берген денеге қара, адамға берген денеге қара
Қара сөздер. Абайдың жиырма жетінші қара сөзі
Жиырма жетінші сөз — «Сократ хакімнің сөзі». Бұл әңгімеде Сократ өз шәкірті Аристодиммен құлшылық және жаратылыстағы хикмет туралы сұхбат құрады. Аристодим бастапқыда құлшылық қылатындарға күле қарайтын адам ретінде суреттеледі.
Таңдану: өнер ме, әлде Жаратушы ма?
Сократ Аристодимнен: «Өнері үшін таңдануға лайық адам бар ма?» — деп сұрайды. Аристодим Гомерді — ақындығы үшін, Софоклді — трагедиясы үшін, Зевксисті — суретшілігі үшін атап, осындай өнерімен танылған талай тұлғаны мысал етеді.
Сонда Сократ ойды тереңдетіп, негізгі салыстыруды қояды: жансыз, ақылсыз, тек пішін жасайтын суретші ғажайып па, әлде жан иесін, ақыл иесін — адамды жаратушы ғажайып па?
Аристодим: жаратушы артықша таңдануға лайық, егер жаратылыс кездейсоқ емес, алдын ала біліп істелген хикметпен болса, — деп мойындайды.
Пайдасы айқын және көмескі нәрселердің мәні
Сократ дүниеде пайдалы нәрсе көп екенін айтады: бірінің пайдасы көзге көрініп тұрады, бірінікі бірден байқалмайды. Сонда ол: «Қайсысын хикмет деп танисың?» — деп сұрайды.
Аристодим пайдалы нәрсе үшін жаратылғанды хикмет деуге бейім екенін айтады. Осыдан кейін Сократ адамның «хауаси хамса заһри» — бес сезім мүшесіне назар аудартады: олардың әрқайсысы адам қажетіне дәл келетінін, мұның өзі жаратылыстағы ойланған заңдылықты көрсететінін дәлелдеуге кіріседі.
Көз: көру және қорғаныс
Көз — дүниенің көркін танытып, ләззат алдыру үшін берілген. Нәзік болғандықтан, керегіне қарай ашылып-жабылсын деп қабақ жаратылған. Жел мен ұшқыннан қорғау үшін кірпік бар. Терді қағып, көзді сақтау үшін қас қосылған.
Құлақ: үн мен хабар
Құлақ болмаса, дауыс, жақсы үн, күй, ән сияқты нәзік мағынаны да, сыртқы дүниеден келетін хабарды да толық қабылдай алмаймыз. Есту — адамның әлеммен байланысының бір арнасы.
Мұрын: иіс және таңдау
Мұрын иісті айырып, пайдалы мен зияндыны аңғаруға жәрдем етеді. Иіс сезу болмаса, адам көп нәрсенің сапасын ажыратуда кемшілік көрер еді.
Жаратылыстағы дәлдік
Сократ көз бен мұрынның ауызға жақын жаратылғанын да мысал етеді: ішіп-жейтін астың тазалығын көріп, иісін біліп, сақтықпен тұтыну үшін. Ал жағымсыз тесіктерді бастың «ғазиз» жерінен алысырақ орналастыру — ұят пен тазалыққа қатысты өлшем барын аңғартады.
Осы дәлелдерден кейін Аристодим терең ойға қалып, адамды жаратушының хикметі артық екеніне және жаратылыста махаббат нышаны бар екеніне шүбә қалдырмайды.
Махаббаттың белгісі: ұрпаққа ынтықтық және тіршілікті сүю
Сократ барлық мақұлықтың өз төліне елжіреп, үйіріліп тұратынын, өлімді жек көріп, тіршілікті ұзартуға тырысатынын айтады. Көпшілігінің ойы өсіп-өнудің қамынан аса бермейді. Бұл құбылыстардың бәрі: жұрт болсын, өссін, өнсін деген жалпы мақсатқа қызмет етеді.
Осы ынтықтықтың өзі жаратылыста жақсы көрудің ізі барын білдірмей ме деген сауалды Сократ алға тартады.
Адамдағы ақыл қайдан?
Сократ Аристодимге өткір сұрақ қояды: «Қалайша сен адамнан басқа жерде ақыл жоқ деп ойлайсың?»
Адам денесі жүрген жердің бір уыс құмындай, денедегі дым жердегі судың бір тамшысындай ғана болса, онда осы ақыл қайдан келді? Ақылдың келуі жанмен байланысты: әуелі жан келіп, содан соң адам ақылға ие болады деген ой айтылады.
Ғаламның өлшеуіне ақыл жетпейді: жарасымына, заңдылығына, бірінің бұзылмай тұратынына қарап таңданасың. Мұның бәрі кездейсоқ жаралған нәрсе ме, әлде өлшеусіз ұлы Ақылдың иелігіндегі жүйе ме?
Сократтың түйіні: егер ақыл болмаса, мұншалық есепке сыймайтын дүние түрлі қажетке орай, бір-біріне себеппен байланысып, берік әрі көркем заңға бағынып тұра алмас еді.
«Ұлық Құдайға менің құлшылығым керек пе?» деген күмән
Аристодим жаратушының ұлықтығына күмәні жоқ екенін айта отырып, бір сұрақ тастайды: «Сондай ұлық Құдай менің құлшылығыма не үшін мұқтаж?»
Сократтың жауабы қағидаға айналардай: мұқтаж болмаса да, біреу сенің қамыңды жесе, сенің оған қарыздар екенің айқын.
Аристодим: «Ол менің қамымды жейтінін қайдан білем?» — деп қарсы сұрайды.
Адам мен хайуанның айырмасы: жауапкершілікке апарар дәлел
Жанның жарығы және ойдың кеңдігі
Жан бәрімізге берілгенімен, адамға ойлау көкжиегі кең берілген: өткенін, бүгінін, ертеңін таразылап тексере алады. Хайуан бүгінін ғана шамалап біледі, ертеңін толық жоспарлап тексеруге дәрменсіз.
Дене бітімі және әлемді тануға лайық
Адам екі аяғымен тік тұрып, дүниені тегіс көруге, тегіс тексеруге лайық. Осы бітімнің өзі басқа мақұлықты билеп-төстеу үшін емес, пайдасын көру, игеру, ұқтыру қабілетімен қабат берілгенін меңзейді.
Ақыл денеге лайық қондырылған
Егер адам денесін хайуанша етіп, бірақ ақылды адамша берсе, ол ақылдың шеберлігі мен шешендігі ол денеге сай келмес еді. Сол сияқты, хайуанға адам ақылын берсе, ғылым үйретерлік, өнер тудырарлық әлеует ол табиғатқа үйлеспес еді.
Шеберлік: адамға ғана тән нышан
«Қай өгіз қала салып, құрал жасап, неше түрлі сайман жасап шығарар еді?» деген сауал арқылы Сократ адамның өнері мен мәдениеті ақылдың ерекше мақсатпен берілгенін көрсетеді деген тұжырымға жетелейді.
Осыдан қорытынды шығады: адам баласын ғажайып ақылмен, оған лайық денемен жаратып, өзге мақұлыққа сұлтан қылғаны — хикметтің дәлелі. Егер бұл дәлел болса, онда адамның қамын әуелден Жаратушы ойлағаны да анық. Демек, құлшылық ету — қарыз екені мағлұм болады.
Ескертпе
Бұл мәтін — Абайдың өзге қара сөздерімен бірге оқылатын рухани ой-толғамның бір бөлігі. Мұндағы сұрақ-жауап өрнегі арқылы адамның жаратылысы, ақылдың мәні, хикмет пен құлшылық туралы ой айқындалады.