Қазақша рефераттар

Сабақ бойымен органикалық заттардың қозғалуы

Биология / 6-сынып / Сабақ 13

Күнделікті жоспар

Тақырыптар: §14. Сабақ бойымен қоректік заттардың қозғалуы және §15. Сабақтың түрөзгерістері.

Сабақтың типі

Құрастырылған сабақ.

Құрал-жабдықтар

Плакаттар.

Негізгі ұғымдар

Сүрек, қабық, сүзгілі түтіктер, су мен минералды тұздар, органикалық заттардың тасымалдануы.

Сабақтың міндеттері

Білімділік

Өсімдіктің вегетативті мүшесі — сабақ туралы білімді қалыптастыру: сабақ бойымен қозғалатын органикалық және бейорганикалық заттардың маңызын, сондай-ақ сабақтың түрөзгерістерін және олардың ерекшеліктерін түсіндіру.

Тәрбиелік

Тәрбиелік жұмыстар арқылы оқушы тұлғасында жауапкершілік, ұқыптылық және табиғатқа құрмет сияқты жағымды қасиеттерді дамыту.

Дамытушылық

Пәнге және тақырыпқа қызығушылықты арттыру, бақылау жүргізу және қорытынды жасау дағдыларын жетілдіру.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылардың қатысуын тексеру.
  • Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарын хабарлау.
  • Қауіпсіздік ережелерін еске салу (құралдар қолданылатын жағдайда).

II. Үй тапсырмасын тексеру

Өткен тақырып бойынша сұрақтар мен талқылау:

  1. Өсу нүктесі қайда орналасады, қай ұлпаға жатады және қандай қызмет атқарады?
  2. Сабақтың ұшынан өсуін дәлелдейтін тәжірибені түсіндіріңдер.
  3. Сабақтың бойлап өсуін тоқтатуға бола ма? Болса, қандай шаралар қолданылады?
  4. Шырпуды қашан және қандай мақсатта жүргізеді?
  5. Ағаш дінінің сүрек қабаты неге басқа қабаттарға қарағанда қалың болады?
  6. Сабақтың жуандауы қандай ұлпаға байланысты?
  7. Жылдық шеңбер қалай түзіледі?
  8. Жылдық шеңберден қандай құбылыстарды байқауға болады?
  9. Бұтақтарға жылу мен ылғал жетіспеуінің себебі неде?

III. Жаңа материалды түсіндіру

Жоспар

  1. Сабақ бойымен су мен минералды тұздардың қозғалуы.
  2. Сабақ бойымен органикалық заттардың қозғалуы.
  3. Түрі өзгерген жерүсті сабақтар.
  4. Түрі өзгерген жерасты өркендер.

Негізгі идея

Су мен минералды тұздар көбіне сүрек (ксилема) арқылы, ал органикалық заттар негізінен қабықтағы сүзгілі түтіктер (флоэма) арқылы тасымалданады.

1) Су мен минералды тұздардың қозғалуы

Тамырдың топырақтан сорып алған суы мен минералды заттары тамырда қалып қоймай, сабақ бойымен жоғары көтеріліп, өсімдіктің жерүсті мүшелеріне таралады. Бұл заттардың сабақтың қай қабаты арқылы қозғалатынын тәжірибе арқылы байқауға болады.

Тәжірибе (бақылау)

  • Өркенді боялған суға салғанда, жапырақтары мен гүлдерінің боялғаны байқалады.
  • Сабағын ұстарамен көлденеңінен және ұзынынан жарып, үлкейткіш әйнекпен қараңдар.
  • Қабық боялмай, тек сүрек қабатының боялғаны көрінеді.

Қорытынды: су мен минералды тұздар сабақ бойымен сүрек қабаты арқылы қозғалады.

Судың сабақ бойымен көтерілу жылдамдығы әртүрлі болады: кейде сағатына 20–30 см-ге дейін жетуі мүмкін.

Қарапайым тәжірибе (салыстыру)

  1. Кез келген ағаштан екі бұтақ алыңдар.
  2. Бірінші бұтақтың суға салынатын жағынан 5 см шамасында тек қабығын сыдырып тастаңдар.
  3. Екінші бұтақта керісінше: қабықтың астындағы сүректі алып тастап (қабығын және ортасындағы өзегін қалдырып), суға салыңдар.
  4. Екеуін де суға қойып, нәтижесін бақылаңдар.

Нәтиже: сүрегі жоқ бұтақ көп ұзамай қурайды, ал сүрегі бар бұтақ ұзақ уақыт бойы солмай тұра береді. Бұл су мен минералдардың тасымалы үшін сүректің шешуші рөл атқаратынын көрсетеді.

2) Органикалық заттардың қозғалуы

Жарықта жапырақта түзілетін крахмал суда ерімейді, сондықтан ол крахмал күйінде сабақ бойымен қозғалмайды. Алдымен крахмал қантқа айналуы қажет. Қант суда жақсы ериді және қабықтағы сүзгілі түтіктер арқылы өсімдіктің барлық мүшелеріне таралады.

Тәжірибе (1 айлық бақылау)

Органикалық заттардың қозғалысын бақылау үшін уақыт қажет (шамамен 1 ай).

  1. Ұзындығы 15 см шамасында 2 бұтақ алыңдар.
  2. Бірінші бұтақтың төменгі ұшынан (суға салынатын жағынан) 5 см жоғары жерінен қабығын ені 3 см шамасында сақиналап кесіп алыңдар.
  3. Екінші бұтақты кеспей, сол күйінде суға салыңдар.
  4. Тамырлардың қай жерден пайда болатынын бақылаңдар.

Қабығы кесілген бұтақ

Қосалқы тамырлар кесілген жердің жоғарғы жағынан шығады, ал төменгі жағынан тамыр пайда болмайды. Себебі қоректік зат кесілген жерден төмен өте алмайды.

Қабығы кесілмеген бұтақ

Қосалқы тамырлар бұтақтың ұшынан дамиды.

Қорытынды: органикалық заттар негізінен қабық арқылы (сүзгілі түтіктермен) қозғалады.

Қолданбалы маңызы

Органикалық заттар ең алдымен өсіп келе жатқан жас мүшелердің қорегіне жұмсалады. Сондықтан күнбағыс, жүгері, қызанақ сияқты өсімдіктерде қоректі негізгі өнімге бағыттау үшін түбінен қаулап шыққан артық өркендерді, сондай-ақ жапырақ қолтығынан шыққан өркендерді алып тастайды. Мұндай жағдайда жүгерінің собығы, күнбағыстың себеті ірірек болып қалыптасады.

Ескертпе

Мәтінде «түрі өзгерген жерүсті сабақтар» және «түрі өзгерген жерасты өркендер» тақырыптары жоспар ретінде берілген. Оларды келесі бөлімде кеңейтіп, нақты мысалдармен (түйнек, пиязшық, тамырсабақ, мұртша т.б.) толықтыру ұсынылады.

Толық нұсқасын жүктеу: құжат/сілтеме бұл үзіндіде көрсетілмеген.