Мәңгілік елдің ұлы тарихы - Қазақ мемлекетінің құрылуы
Тараз қаласы, №10 мектеп
Тарих пәні мұғалімі: Ақжігітқызы Айша
Мәңгілік елдің ұлы тарихы: Қазақ хандығының құрылуы
Тәуелсіздік тізгінін қолға алғаннан кейін ұлттық мемлекеттілігіміздің қалай және қашан қалыптасқанын терең танып-білу ерекше маңызды. XV–XVIII ғасырларда Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігінде құрылған Қазақ хандығы — өңір тарихындағы ірі саяси әрі этникалық оқиға.
Тақырыптың өзектілігі
Өткенді зерделеу — бүгінгі мемлекет құндылықтарын бекітіп, тарихи сабақтастықты түсінудің сенімді жолы.
Негізгі факторлар
XIV–XV ғасырлардағы Дешті Қыпшақ, Мәуереннахр және Моғолстан аумақтарындағы этникалық үдерістер мен саяси өзгерістер.
Тарихи мәні
Этникалық дамуды жаңа деңгейге көтеріп, саяси бірегейліктің орнығуына ықпал еткен мемлекеттік құрылым.
Кіріспе
Тарихи алғышарттар
XIV–XV ғасырларда Еуразияның шығыс және орта бөлігіндегі саяси ахуал айтарлықтай өзгерді. Дешті Қыпшақ пен Мәуереннахрда, сондай-ақ Моғолстанда жүріп жатқан этникалық үдерістердің күшеюі Қазақ хандығының құрылуына басты негіз болды. Осы кезеңде Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Сібір хандығы және Моғолстан секілді мемлекеттер жергілікті халықтардың мемлекеттік бірлестіктері ретінде тарихи сахнадан орын алды.
XV ғасыр ортасындағы саяси шиеленістер
Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен саяси оқиғалар күрделі болды: Мәуереннахрдағы Ақсақ Темір ұрпақтарының билік үшін тартысы, Дешті Қыпшақтағы Әбілхайыр хандығының ішкі мәселелері, Жетісу мен Шығыс Түркістандағы Моғолстанның жағдайы, Оңтүстік Сібірдегі қалмақ тайпаларының қысымы, Иран мен Әзірбайжандағы Қара Қоюнлы әулеті төңірегіндегі текетірестер.
Тарихи жады және жауапкершілік
Мәңгілік елдің ұлы тарихында бабаларымыз кең байтақ жерді көздің қарашығындай сақтап қалу үшін күрделі келіссөздер жүргізіп, қажет кезде қасық қаны қалғанша күресті. Бүгінгі Қазақстанның ұлан-ғайыр аумағы — сол ерліктің айғағы. Бұл мұраны ұмытпау — ортақ міндет.
Тарихи сабақтастық туралы пікірлер
«Біздің еліміз, қазақ жұртының арғы түбі ғұндардан басталады. Ғұндардан кейін көк түріктерге жалғасады. Алтын Орда орнығады. Сөйтіп, хандық дәуірге ұласып, кейін біртіндеп Тәуелсіздікке келіп тіреледі».
«Қазақтың өз мемлекеті болған және біздің тарих өте көне әлемдік тарихтың бір бөлігі болып табылады».
Қазақ хандығының құрылуының мәні
Қазақ хандығының құрылуы — Қазақстан аумағында ежелгі дәуірлерден бері үздіксіз жүріп келген этникалық үдерістер мен XIV–XV ғасырлардағы Шығыс Дешті Қыпшақ және оған іргелес аймақтардағы саяси құрылымдардың даму логикасынан туындаған заңды қорытынды. Этникалық үрдіс пен саяси даму бір арнада тоғысып, жаңа сипаттағы мемлекет дүниеге келді.
Қозыбасы туралы мәселе
Қазақ хандығының туы алғаш желбіреп тігілген Қозыбасының нақты орналасуын айқындау — маңызды ғылыми мәселе. Қозыбасы жайлауын мекендеу Керей мен Жәнібек сұлтандар үшін тиімді болды. Таяу батыстағы Кіндіктас, қазіргі Қордай жоталары жауға ұрымтал аймақ болғандықтан, бұл өңірді тұрақты қоныс етуге олардың құлықты болмауы да түсінікті.
1. Мәңгілік елдің ұлы тарихы — Қазақ мемлекетінің құрылуы
1.1 Қазақ хандығының құрылуы
XV ғасырдың екінші жартысында тарих сахнасына жаңа саяси құрылым — Қазақ хандығы, алғашқы Қазақ мемлекеті шықты. Осыған алып келген маңызды оқиғалар тізбегін қысқаша сараласақ, тарихнамалық әдебиеттерде «көшпелі өзбектер мемлекеті» деп аталатын Әбілхайыр хандығы (1428–1470) XV ғасырдың 30–40-жылдары дамуының жоғары шегіне жетеді.
Әбілхайыр хан билігінің күшеюі
Шайбанилық Әбілхайыр хан билікке ерте араласып, Дешті Қыпшақтағы ру-тайпа көсемдері мен билердің қолдауына сүйенді. XV ғасырдың 30-жылдары ол қарсы тұрған хандар мен сұлтандардың қарсылығын басып, көшпелі тайпаларға негізделген біртұтас мемлекет құруға ұмтылды.
Сырдария бойындағы стратегиялық өзгеріс
1446 жылы Әбілхайыр хан Сырдарияның орта ағысы бойындағы Түркістан аймағын өзіне қаратып, астананы Батыс Сібірден Түркістанға — Сығанақ қаласына көшіреді. [2; 158 б.]
Мәуереннахрдағы дағдарыс және сыртқы саясат
1449–1451 жылдары Әбілхайыр хан Мәуереннахрдағы саяси дағдарысты өз пайдасына шешуге талпынып, Ақсақ Темір ұрпақтарының бірі — Әбу Сайд мырзаны қолдайды. Тікелей әскери көмектің нәтижесінде оны Самарқан тағына отырғызады. Осылайша ол оңтүстік пен батыстағы шекаралық қауіпсіздігін күшейтіп, билікке өзі қолдаған тұлғалар арқылы тиімді қатынастар орнатады. Жалпы XV ғасырдың 40–50-жылдары көшпелі өзбектер мемлекетінің сыртқы саясаты оңтүстікте және батыста белсенді әрі нәтижелі жүргізілді.
Ішкі әлсіздік және ыдырау үдерісі
Дегенмен Әбілхайыр хандығының ішкі саяси әлсіздігі, әсіресе 1457 жылғы қалмақтардан жеңілуі, мемлекеттегі ыдырау үдерісін жеделдетті. Бұл жағдай Керей мен Жәнібек сұлтандардың Әбілхайырдан бөлініп, Моғолстан аумағында жеке хандық құруына қолайлы алғышарт қалыптастырды.
Ескерту: бастапқы мәтінде «Толық нұсқасын жүктеу» деген жол берілген, алайда толық мәтін бұл жерде көрсетілмеген.