Туындаған кез келген қиындық - мақсатқа жетудің бір баспалдағы
«Екі» алған балаға неге қолдау керек?
Балаңыз мектептен «екі» алып келді. Мұндай сәтте қанша сөгіп, ұрысқыңыз келсе де, ең алдымен сабыр сақтаңыз. Мұнсыз да баланың көңіл күйі жақсы емес. Керісінше, оған қолдау көрсетіп, тіпті бұл жағдайдан шығуға ниеті барын, тырысқанын байқасаңыз, мақтап қою да артық емес.
Содан кейін бірге отырып, сәтсіздіктің себебін анықтауға тырысыңыздар. Балаңызға бұл қиындықты жеңуге көмектесіңіз: кейде жеңістен гөрі жеңіліс адамды көбірек шыңдайды. Егер тығырықтан шығу жолын бірлесе тапсаңыз, баланың бойында өзіне деген сенім пайда болып, ол сіздің үмітіңізді ақтауға ұмтылады.
Үнемі сынау нені бұзады?
Мектептегі бағасы үшін үнемі сын естіп жүретін балалардың көп ұзамай пәндерге деген қызығушылығы төмендейді. Олар тіпті мектепті жек көре бастайды, түңіледі.
Деструктивті сыншылдық адамның өзіне деген сенімділігін әлсіретеді. Іштей құлдырау басталып, соның салдарынан бала қателікті жиілетуі мүмкін. Егер баланы жастайынан сөгіп, сынай берсек, ол көп ұзамай өзін-өзі сынауға көшеді: өзіне құрметі азаяды, қабілеті мен жақсы қасиеттерін бағаламай қалады.
Назар аударатын белгі
Үнемі ұрыс-сөгіс естіп, жазаланатын бала қорқақ, күдікшіл, ешкімге сенбейтін болып өсуі мүмкін. Кейін өмірінде бұл көптеген тұлғалық қиындықтарға себеп болады.
Сүйіспеншілікті «шартпен» беру қауіпті
Кейбір зерттеушілердің айтуынша, көптеген ата-ана баласын «жеке меншігіндей» қабылдайды: олардың түсінігінде ата-ананың тілін алған бала ғана «жақсы». Ал айтқанын орындамаса, сөгіс естиді.
Осылайша ата-ана өзі байқамай-ақ баласына деген мейірім мен қамқорлықты «кері қайтарып алғандай» әсер қалдырады. «Мені ешкім жақсы көрмейді» деген ой бала бойында болашақ тұлғалық проблемалардың іргетасын қалауы мүмкін.
Сүйіспеншілік көрмей өскен бала өмір бойы өз потенциалын дамытуға емес, сол махаббат пен жылылықты іздеуге көбірек күш жұмсап кетуі ықтимал. Кейде адамның қоғамға қарсы, жағымсыз әрекеттері де — ішкі жарақаттан, кінә, ыза, реніштен арылуға деген үнсіз «көмек сұрауы».
Сөздің салмағы: сөгіс пен мақтауды теңестіріңіз
Бала көңілі нәзік. Ол кез келген сынды жылдам қабылдап, өзін іштей жегідей жеуі мүмкін. Сіз ұрысқаныңызда ол сырттай «мән бермегендей» көрінуі ықтимал, бірақ өзіне қымбат адамдардың сыны жанын қатты күйзелтеді. Соның салдарынан сенімі мен өзіне деген құрметі төмендеп, бәрінен түңілуі мүмкін.
Көп ата-ана «жақсы болсын» деп ұрысады. Алайда бұл баланың өзін-өзі бағалауымен қатар, оның жетістікке ұмтылысын да бәсеңдетуі мүмкін.
Өзіңізге сұрақ
Балаңызға соңғы уақытта айтқан сөгісіңіз бен мақтауыңызды салыстырып көріңіз. Қайсысы көп?
Практикалық мақсат
Ең құрығанда екеуін теңестіріңіз. Мүмкін болса, деструктивті сын мен сөгісті барынша азайтыңыз.
Ескерту
Айтылған сөз оқпен тең: ол баланың жанында өмір бойы жазылмас жара қалдырып жүрмесін. Сөз тәрбиелеушінің шын жүрегінен шығып, шынайы әрі зұлымдықтан таза болғанда ғана жасөспірім жанын аялап, қорғай алады.
Қателікті қалай қабылдауды үйрету
Бала қандай да бір қателік жіберсе, оған қателіктен дұрыс қорытынды шығаруды үйреткен жөн. Қайта жігерленіп, мақсатқа жетудің жаңа жолдарын іздеуге болатынын көрсетіңіз.
Психологтардың пікірінше, мәселе қателікке мүлде жол бермеуде емес — мәселе оны қалай қабылдауда. Баланың жасаған әрбір қателігі оған көп нәрсені үйренуге, сабақ алуға мүмкіндік береді.
3 жастағы бала мен 10 жастағы баланың айырмасы
Үш жасар бала бір нәрсені дұрыс істемей қалса, оны «қателік» деп қабылдамайды: қайтадан талпынады, құлап қалса — тұрады, қолынан түсіп кеткен затты қайта алады.
Ал он жасар бала бір нәрсе сәтсіз шықса, кейде ең алдымен «ешкім көріп қалмады ма, өзгелер мен туралы не ойлайды?» деген қорқынышқа беріледі. Қателігін түзетуден бұрын, жасыруға тырысуы мүмкін.
Мұндай үрейдің басты себепшілерінің бірі — ересектердің (ата-ана мен мұғалімнің) қателікке жауап ретінде ұрыс пен сөгісті әдетке айналдыруы.
Көзқарасты өзгертетін сұрақ
«Жарайды, сен қателестің. Бірақ бұл саған нені үйретті?» — деп ашық сөйлесу, өкінішке қарай, сирек кездеседі.
Көп адам өз қателігіне жауапкершілікпен қараудың орнына, айналасындағылардың бәрін кінәлауға бейім (ата-анасын, жұбайын, баласын, үкіметті, заманды және т.б.). Сөйтіп қиындыққа беріліп, бәріне қол сілтейді.
Ал өзіне сенімді адам қателік жасаса да, мақсатын жоғалтпайды: ол сабақ алады, қайта жігерленеді, мақсатқа жетудің жаңа жолдарын іздейді. Өйткені қателесу — істің соңы емес, табысқа жету жолындағы бір баспалдақ.
Мысал-аңыз: құдыққа түскен есек
Бір күні фермердің есегі терең құдыққа түсіп кетеді. Ол қатты ақырып, көмек сұрайды. Фермер жүгіріп келіп, не істерін білмей қобалжиды.
Ақыры ол: «Есегім қартайған, бәрібір жаңасын алмақ едім. Құдық та суалып қалған — оны да көміп, басқа жерден құдық қазамын. Ендеше осының бәрін қазір-ақ бітірейін», — деп шешеді.
Фермер көршілерін шақырып, бәрі бірге күрекпен құдыққа топырақ тастай бастайды. Есек бастапқыда қатты ақырады, бірақ ешкім тыңдамайды. Бір кезде үні өшеді.
Бұрылыс сәті
Фермер төменге үңілсе, есек әрбір күрек топырақты үстінен сілкіп тастап, аяғымен таптап, соның үстіне шығып келе жатыр екен. Көп ұзамай ол жоғары көтеріліп, құдықтан секіріп шығады.
Өмірлік түйін
Өмірде түрлі қиындық кездеседі. Өзіңе «шашылған» әрбір топырақты сілкіп таста да, аяғыңмен таптап, соның көмегімен жоғары өрлей бер. Әр қиындық — мақсатқа жетудің бір баспалдағы. Мойымай алға жылжысаң, ең терең құдықтан да шығуға болады.
Жамандықты сілкіп таста да, жоғары көтеріл.
Материал «Екі» деген баға үшін неге мақтау керек немесе «Нәтижелі тәрбие берудің 10 алтын ережесі» атты кітаптағы ойлар негізінде өңделді.